( كنسول مشهور آلمان در دوران جنگ جهانى اول در تبريز ) دربارهء موقعيت و اهداف انگليسىها در منطقهء خليجفارس را باهم بخوانيم . ليتن در كتاب ارزندهء خود : « ايران از نفوذ مسالمتآميز تا تحت الحمايگى ( 1860 - 1919 ) ، تحت عنوان « موقعيت دريايى و كشتيرانى انگلستان در خليجفارس قبل از جنگ [ جهانى اول ] » چنين مىنويسد : « از قديم انگلستان به اين فكر بود كه نقشى تاريخى در خليجفارس داشته باشد . در سال 1914 [ مقارن با آغاز جنگ جهانى اول ] چنين به نظر مىرسيد كه خليج [ فارس ] يك درياى بستهء انگليسى است . انگلستان به علت قدرت زيادى كه نيروى درياييش داشت و همواره تعداد زيادى از كشتىهايش در نزديكى سواحل ايران و سواحل عربى در حركت بود و به علت ضعف دولت مركزى ايران كه خواستههاى خود را نمىتوانست به شيوخ جزاير و سواحل ايران بقبولاند ، قادر بود كه اين سلطاننشينها و شيخنشينها را تحت حفاظت خود گيرد و در اين راههاى آبى ، خواستههاى خود را برآورد » .
ليتن ، در توضيح اين مطلب مىنويسد :
در سال 1904 دولت ايران ، و يا پيشتر ، وزير بلژيكى گمركات ايران ، يعنى نوز ، بالاترين مقام ايرانى در جزيرهء ابو موسى واقع در خليجفارس بين [ بندر ] لنگه و سواحل عمان را راضى كرد كه در آنجا ادارهء گمرك داير كند . اما در سال 1910 كنسول انگليس در لنگه ، توضيح داد كه شيخ ابو موسى تحت حمايت حكومت هندوستان قرار دارد . در پاسخ اين سؤال كه آيا ابو موسى واقعا در منطقهء ايران است ؟ دولت وقت ايران هيچ پاسخى نداد . از آن زمان به بعد هيچ تشكيلات ايرانى در جزيره داير نشد . « 1 » ادارات هندى پست ، در بندرعباس ، لنگه ، هرمز ، بوشهر ، بصره ، و محمره قرار داشت .
اين ادارات كمى قبل از جنگ در منطقهء شركت نفت انگليس و ايران اطراف كارون ، داير شده بود . دو ادارهء هندى پست نيز در سال 1914 در هنگام و چاهبهار داير شد . به علت اعتراض فرستادگان انگليسى ، اعزام يك بلژيكى در خدمت ايران با ديگر كارمندان جهت اصلاح پست ايران ، غيرممكن شده بود . ادارات ايرانى پست در جنوب ايران به وجود نيامد و به سبب روابط پيچيده ، ادارات هندى پست در اين زمينه برترى يافت .
هامش
( 1 ) . در خلال قرن نوزدهم و بيستم ، دولت بريتانيا ادعاى مالكيت ، برخى از جزاير خليجفارس را داشت . و جزيرهء ابو موسى ( واقع در شرق جزيرهء سيرى ) با داشتن معادن خاك سرخ و وضعيت خاص جغرافيائى از زمرهء اين جزاير بود . - مترجم .