بزرگ معاصر ) در جلد چهارم « الذريعة » ، اين رساله را به شيخ نسبت داده و علاوه ، نسخهء مورد استفادهء وى كه از چاپ سنگى اين كتاب در كتابخانهء آيت اللّه نجفى مرعشى در قم عكسبردارى شده ، نام شيخ را بهعنوان مؤلف بر پيشانى دارد . ادعاى دكتر حائرى ( مبنى بر انتساب كتاب به حاج شيخ عبد النبى نورى ) نيز از ديدگاه تركمان مردود است ، چرا كه فرزند شيخ عبد النبى ، انتساب رساله به وى را تكذيب كرده است . « 1 » آقاى غلامحسين زرگرىنژاد نيز كه به گردآورى رسائل مشروطيت ( و از آن جمله : تذكرة الغافل ) همت گماشته ، ضمن تصريح به قطعى نبودن نگارش تذكره توسط شيخ ، انتساب آن به ايشان را بر انتساب به امثال سيد احمد طباطبايى ترجيح مىدهد . « 2 »
در سال 1362 ش كتابى با عنوان « اسناد مشروطيت » به همت ايرج افشار چاپ شد كه حاوى عريضهاى از ميرزا على اصفهانى به محمد على شاه بود كه در حاشيهء آن ، يادداشت شيخ مبنى بر توصيهء ميرزا على به شاه ، و دستور شاه خطاب به وزير اعظم مبنى بر « رعايت و تمجيد » نويسندهء عريضه ، قرار دارد . « 3 » در متن و حاشيهء عريضه ، البته هيچ سخنى از كتاب تذكرة الغافل به ميان نرفته ، اما پشت ورقهء سند ، فرد نامعلومى ، ميرزا على را مؤلف كتاب تذكرة الغافل قلمداد كرده است . انتشار اين سند ، همراه با نوشتهء پشت آن ، افراد زيادى را به اين نتيجه رساند كه تذكرة الغافل از آن ميرزا على اصفهانى است . حتى برخى ( همچون دكتر ما شاء اللّه آجودانى ) در استناد به اين سند افراط كرده و تذكرة الغافل را به نحو قطعى و يقينى نوشتهء ميرزا على اصفهانى خواندند . « 4 » درحالىكه - چنان كه گذشت - در متن سند ( نه در عريضه و نه در توشيح شيخ و دستور شاه ) مطلقا سخنى از تذكرة بهعنوان اثر ميرزا على نرفته است و نوشتهء پشت ورقه ، تنها مىتوانست بهعنوان يك « مؤيّد » ( و نه بيشتر ) مطرح شود ، كه تازه آن هم ، در تعارض با « شهرت » ى است كه در انتساب رساله به شيخ نورى وجود دارد .
اينك هنگام آن رسيده است كه پس از گذشت يك قرن از مشروطيت و 98 سال از
هامش
( 1 ) . رسائل ، اعلاميهها . . . ى شيخ شهيد فضل اللّه نورى ، صص 22 - 23 .
( 2 ) . رسائل مشروطيت ، صص 172 - 173 .
( 3 ) . خاطرات و اسناد مستشار الدوله صادق ، مجموعهء 2 : اسناد مشروطيت ، صص 235 - 236 .
( 4 ) . مشروطهء ايرانى ، ص 538 : « رسالهء " تذكرة الغافل و ارشاد الجاهل " كه در اذهان منتسب به شيخ فضل اللّه شده است " در حقيقت نوشتهء ميرزا على اصفهانى است . اين ميرزا على اصفهانى از معتقدان شيخ فضل اللّه و مورد حمايت او بوده است . شيخ فضل اللّه در يادداشتى به محمد على شاه از او و رسالهاش حمايت كرده است » .