هرچند روز يكبار تكرار مىشد و چندينبار « آقا ميرزا على » « 1 » ميانه را اصلاح كرد و به گرجيها نصيحت كرد كه « پانوف اختيارى ندارد و هرچه هست كميته است . او همرأى كميته را اجرا مىكند » . ولى باز يپرم بهعنوان اينكه « پانوف مستبد است » دوباره به آتش طغيان مىزد . در دفعهء سوم پانوف پيشنهاد كرد كه كميته او را براى انقلاب و تصرف استرآباد بفرستد و فقط 100 نفر كمك مىخواست و 2000 تومان هم براى خرج راه و جنگ و تهيهء مقدمات خود . اعضاى كميته بر اثر مخالفت ميرزا عليمحمد خان تربيت [ از بستگان تقىزاده و از سران مجاهدين ] از قبول درخواست او امتناع نمودند . . . بالاخره پس از آنكه راه چارهاى ديگر براى رفع اختلافات شديد خود . . . نيافتند . . . كميته تصميم گرفت كه نصف پول را نقدا و نصف ديگر را به صورت اسلحه و مهمات به پانوف بدهد و به جاى 100 نفر مجاهد هم فقط با 15 نفر موافقت كرد . آن روز باز دو طرف سبزهميدان بساط سنگربندى بود كه آقا ميرزا على براى رسانيدن پيغام كميته وارد شده به محلّ اقامت پانوف رفت . گماشتهء پانوف كه به عبد اللّه يكدست معروف بود از جلو آمدن او با تهديد به شليك ممانعت كرد ولى پانوف كه خود از بالاخانه او را ديده بود وى را پذيرفته ، آقا ميرزا على هم شرايط كميته را پيشنهاد كرد . پانوف پذيرفت و گفت : هرچه از مجاهدين شرور و سركش است به من بدهيد بروم . وقتى به او گفتند اختيار با خود اوست 15 نفر را جدا كرد . آقا ميرزا على وجه را داده و با پانوف عازم حركت شد و پانوف به همراهى رابط كميته از رشت به انزلى رفت كه با كشتى طرف استرآباد حركت كند . . . » . « 2 »
باقى جريان در نامهء به مرحوم صاحب عروه ( كه ذيلا مىخوانيد ) آمده است و البته بدون آن نامه نيز با سابقهاى كه از پانوف بلغارى و « مجاهدين شرور و سركش » همراه وى به دست داده شد ، مىشد اقدامات آنها را پس از ورود به استراباد و سلطه بر آن شهر به خوبى حدس زد !
و اينك نامهء بىامضا و تكاندهندهء يكى از اهالى استرآباد به مرحوم سيد صاحب عروه :
هامش
( 1 ) . به توضيح نوايى : ميرزا على ، نام مستعار محسن نجمآبادى ( نوهء شيخ هادى نجمآبادى مشهور و از فعالان مشروطه در جناح تقىزاده ) بود .
( 2 ) . فتح تهران ، صص 44 - 45 . دربارهء پانوف ، همچنين ، ر . ك ، تاريخ هجده سالهء آذربايجان ، صص 16 - 18 ؛ محمد امين رسولزاده ؛ گزارشهايى از انقلاب مشروطيت ايران ، ترجمهء رحيم رئيسنيا ، صص 106 - 108 و 315 - 319 .