حكومت ايران - دست زد . چگونگى آنكه :
در آن زمانها محمد على شاه براى تأمين مخارج دولتى ( در رفع شورش تبريز ) و پر ساختن خلأ اقتصادى دستگاه دولت ، درصدد استقراض از روس و انگليس برآمده و گفتگوهايى هم دراينباره انجام شده بود . و پيدا است كه توفيق شاه در اين زمينه ، مشروطهخواهان را در تأمين مقصود خويش - كه از پا درآوردن محمد عليشاه بود - به مشكل بيشترى مىانداخت و لذا به جلوگيرى مىكوشيدند ( و البته چون پاى استقراض از بيگانه در ميان بود ، عناصر مستقل و ديندار جنبش نيز با آن مخالف بودند ) . و در اينجا بود كه پانوف به يك شيرينكارى تازه دست زد ! كسروى مىنويسد : « در همان روزها ميرزا على اكبر ارداقى با ميرزا عبد العلى موبد بيدگلى از گيلان به باكو رسيدند .
ميرزا على اكبر را مىشناسيم كه در باغشاه از گرفتاران بوده ، و چون از آنجا رهايى يافت با دستور محمد على ميرزا در تهران نمانده روانهء رشت گرديد . . . اما موبد ، اين مرد زمانى در نجف مىبوده و درس مىخوانده ، ولى بىآنكه مايهاى اندوزد به ايران بازگشته بود ، در اينجا گاه در دبستانها آموزگارى كردى و گاه خود را به امير بهادر بستى و شاهنامه برايش درست گردانيدى . سپس در جنبش مشروطه با آزادىخواهان مىبوده كه مىآمده و مىرفته ، و ازاينرو پس از بمباران مجلس نهانى مىزيسته تا همراه ميرزا على اكبر به گيلان رفته و از آنجا به قفقاز رسيده ، روىهمرفته يك مرد آشفتهسرى مىبود كه درخور كار بزرگى نمىبود . ليكن آزادىخواهان به ريشپهن و انبوه و دستار بزرگ او ارج گزاردند ، و همان را برگزيده رختهاى گرانبهاى پاكيزه برايش خريدند و پول گزافى به كيسهاش ريختند ، و پانوف را كه از ايران بيرون رانده شده و اين زمان در قفقاز با آزادىخواهان ايرانى همدستى مىنمود و دلسوزيهاى بسيار نشان مىداد به نام ترجمان همراه او گردانيده روانه كردند .
بدينسان موبد به پترسبورگ رفت و در آنجا خود را به نام شيخ ميرزا على فرستادهء ويژهء علماى نجف شناسانيده ، به راهنمايى پانوف در يك ميهمانخانهء باشكوهى فرود آمد و با مردان سياسى روس ، بويژه با آزادىخواهان ايشان ، به آمدورفت و گفتو شنيد پرداخت ، و در روزنامهها گفتارها نوشت كه همهء اين كارها را پانوف به نام ترجمانى او مىكرد . كمكم نام او به روزنامهها افتاد . روسيان به جستجو پرداخته از ارفع الدوله [ سفير كبير ايران در پايتخت عثمانى ] دربارهء او پرسشهايى كردند . ارفع الدوله پاسخ فرستاد كه در نجف چنان كسى نبوده است . از آن سوى روزنامههاى انگليسى دربارهء او
فراتر از روش « آزمون - خطا » ! : زمانه و كارنامه سيد يزدى ' صاحب عروة '" ( فارسى ) " — صفحة 425
مساهمون: على ابو الحسنى ( منذر )
ص٤٢٥