عبد الحسين نوايى - كه خود از هواداران جناح تندرو مشروطه بوده و در نگارش تاريخ مشروطه ، به گفتهء خويش : سخت مرهون تقىزاده است - ضمن اشاره به سلطهء مشروطهخواهان بر رشت و اطراف آن مىنويسد :
وضع مجاهدين در اين هنگام بىاندازه شلوغ بود . غرورى كه بر اثر فتوحات پىدرپى و غيرمترقبه براى ايشان پيشآمده بود موجب گرديد كه به هيچ اصلى پابند نباشند و به اتكاى مجاهد بودن ، بر جان و مال و احيانا ناموس مردم دست تسلط يازند . يكبار چند نفر از مجاهدين خودسر ، يكى از كسبه را شب هنگام تيرباران كردند ولى وى نمرد و فردا خود را به قنسولخانهء روس رسانيد و قنسول روس سران كميته را سخت سرزنش نمود . با اينكه اينگونه مطالب و اتفاقات در هرانقلابى پيش مىآيد ولى باز سران صالح كميته از اين وضع ناراضى بودند و به همين جهت مىخواستند براى تنظيم امور مجاهدين و مرتبكردن وضع ايشان قرارى بدهند و چون خود اهل اين كار نبودند به كميتهء باكو [ در قفقاز ] متوسل شدند . كميتهء باكو هم يك صاحب منصب بلغارى را به نام پانوف به گيلان فرستاد » . « 1 »
البته اينكه آيا اينگونه مطالب و اتفاقات - آن هم در اين سطح - در هرقيام و انقلاب ، و لو نهضتهاى صالح و الهى ، پيش مىآيد يا نه ؟ و نيز اينكه دامنهء اقدامات سوء ( به اصطلاح ) مجاهدين آن روز ، تا چه حد وسيع و همهگير بود ؟ و نيز اينكه اينگونه اعمال تا چه حد با مذاق بسيارى از مشروطهخواهان تندرو و سكولار ( نظير يفرمها و كسمايىها ) سازگارى داشت و اساسا از سوى آنها به آن دامن زده مىشد ؟ و بالاخره اينكه آيا انجام اينگونه اقدامات ، محدود به همان روزهاى نخست پيروزى بود يا بعدها نيز به اشكال گوناگون ادامه يافت و اى چه بسا وسيعتر و عميقتر نيز گشت ؟ سؤالاتى است كه پاسخگويى به آن منوط به فرصت ديگرى است . عجالتا ببينيم كميتهء سوسيال دمكرات باكو چه فردى را براى انتظام امور و جلوگيرى از تنديها و بىنظميها ارسال داشت ؟ به ديگر تعبير : پانوف بلغارى كه بود ؟
پانوف « اصلا از اهالى بلغارستان و صاحبمنصب قشون بود » « 2 » و در روزگار محمد على شاه و گرماگرم مشروطه در تهران ، خبرنگارى دو روزنامهء « رچ » ( منتشره در
هامش
( 1 ) . فتح تهران ، ص 43 .
( 2 ) . دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتوم ، عبد الحسين نوايى ، ص 136 .