موافقت خود را ( با مشروطيت ) اظهار دارد و يا همهتان را تبعيد خواهم كرد . . . متعاقب اين امر نيز ، تعداد بيشاز 20 تن از خصّيصين و ملازمين سيد را به نقاط مختلف تبعيد كردند » .
* نتيجه : ( سيد با مشروطيت صحيح مخالف نبود )
برخى از مورخان مشروطه ، به سيد تهمت رياستخواهى زده و انتقاد وى از روند مشروطيت را جنبهء دفاع از استبداد و همسويى با دربار قاجار دادهاند . « 1 » به رغم ادعاى اينگونه افراد ، تلقى مورخانى چون مهدى بامداد ، معلم حبيبآبادى ، و مؤلف احسن الوديعة دربارهء سيد ، حاكى از آگاهى و بصيرت وى در مواضع انتقادى خويش نسبت به مشروطيت است . « 2 » بحثهاى گذشته پيرامون زهد و پارسايى و همچنين مواضع سيد در مقاطع مختلف تاريخ مشروطه نيز كاملا روشن مىسازد كه صاحب عروه ، با مشروطهء اصيل ايرانى ( مشروطهء منطبق بر بنيادهاى فكرى و سنن ملى و اسلامى ايران ، كه به جاى « ساختارشكنى » و « بحرانآفرينى » ، به نحو پخته و مدبّرانه ، به حلّ مشكلات و اصلاح كژيها و نابسامانىها بپردازد ) مخالف نبود ؛ مخالفت وى ، عمدتا متوجه مشروطهء سكولار ، يعنى مشروطهاى بود كه تقىزادهها سنگش را به سينه مىزدند و متأسفانه با جوّسازيها و غوغاگريهاى خويش برخى عناصر صادق در بين روحانيت ايران و عراق را نيز - طوعا و كرها - به دنبال خويش مىكشاندند . چه ، آن را هم به زيان اسلام مىديد و هم به زيان ايران .
هامش
( 1 ) . براى نمونه ر . ك ، خاطرات حاج سياح ، صص 572 - 573 و 592 - 593 . در كتاب شيخ فضل اللّه نورى و مكتب تاريخنگارى مشروطه ، به تفصيل از اتهامات بىبنياد مورخان مشروطه به علما و منجمله مرحوم سيد ، سخن گفتهايم .
( 2 ) . بامداد مىنويسد : « در قضيهء مشروطيت ، او موافق نبود و در آنجا جدّا مخالفت خود را ابراز و اظهار مىداشت . براى اين موضوع ، زمانى قصد كشتن او را داشتند ولى موفق نگرديدند و او با هيچگونه ترسى ، بر مخالفت خود استوار بود ( مثل اينكه از جريانات سياسى آن زمان به خوبى آگاه بوده است ) » ( شرححال رجال ايران ، 6 / 251 ) . حبيبآبادى نيز خاطرنشان مىسازد : « در اوان طلوع مشروطه در ايران ، برعكس . . .
[ آخوند خراسانى ] ، خويشتن را از ورود در آن بر كنار كشيد ، بلكه در برخى از موارد به تنقيد و ردّ آن ( كما كان فى الواقع ايضا كذلك ) كوشيد » ( مكارم الآثار ، 4 / 1321 - 1322 . نيز ر . ك ، احسن الوديعة ، سيد محمد مهدى موسوى ، 1 / 189 ؛ اعيان الشيعة ، سيد محسن امين ، 46 / 207 ) .