جنبش مشروطه و نمايندگان مجلس اول ، ضمن اشاره به اصلاحات جامع عين الدوله ( در وجوه گوناگون سياسى ، مالى ، فرهنگى و قضايى ) مىنويسد :
عين الدوله خوب چيز مىنوشت ، با فكر بود ، ناسخ و منسوخ كمتر مىداد ، مبادى آداب بود ، در امور سختگيرى مىنمود ، از مسخرگى سخت متنفر بود ، نخستين كارى كه كرد تنظيم دواير دربار بود ، اماردى كه اعيانزاده بودند چوب زد و تبعيد نمود ، عدهاى كه اصحاب دبه بودند از دربار بيرون كرد . « 1 » فرمان عشرتآباد را كه در مقابل يك مجلس رقص به يك رقاص يهودى ، مظفر الدين شاه داده بود پس گرفت و صورت دربار را منظم كرد .
ورود روزنامهء حبل المتين را به ايران آزاد ساخت و درصدد تعديل بودجهء مملكتى برآمد و حقوق ارباب حقوق از مستمرى و مقرّرى و شهريه و غيره را مرتب نمود و دست عزب دفتر و مستوفيان و احكام و اعضاى خزانه را كه از يك تومان حقوق ارباب حقوق لااقل هفت هشت قران مىخريدند و بروات در دست ارباب حقوق يكى دو سه سال باقىمانده بود و بالاخره تومانى يك الى دو قران به آنها با يك افتضاح فوق العاده كه در خزانهدارى داده مىشد كوتاه نمود و براى هربراتى از هرتومان ده شاهى حق تمبر و پانزده شاهى حق ايصال از گمرك گرفته مىشد و به اقساط پرداخته مىگشت ، و براى جور و تعدى فوق العادهء حكام ، مفتّشى مخصوص مقرر داشت كه در محل تحقيقات وافيه از تعدّيات حكام بنمايند كه از عملكرد سنوات سابقه زياد نگيرند ، و براى آنكه احكام ناسخ و منسوخ در علما و مراجع قضاوت شرعى ، به موقع اجرا گذارده نشود ، فرمان داد كه هيچ حكمى از محاضر شرع نبايد به موقع اجرا گذاشته شود مگر آنكه فرمان اجراى آن را خود بدهد . . . « 2 »
تهرانى ، همچنين ، از همكارى عين الدوله و شيخ نورى با يكديگر ( در سالهاى نخست صدارت ) سخن گفته و مىنويسد : « عين الدوله از طراز اول علما ، دو نفر را براى خود برگزيد : اول مرحوم حاج شيخ فضل اللّه نورى ، دوم حاج ميرزا ابو القاسم امام جمعه .
اما انتخاب مرحوم حاج شيخ فضل اللّه براى اين بود كه اولا از تمام علماى طهران بدون استثناء اعلم بود و مخصوصا مورد توجه علماى نجف ، بلكه در معلومات با آنان
هامش
( 1 ) . اصحاب دبه عدهاى بودند كه علنا بههم ناسزا مىگفتند و جلو چشم يكديگر اعمال منافى عفت به جا مىآوردند و اين حزب در تبريز تشكيل يافته بود - محمد على تهرانى .
( 2 ) . مشاهدات و تحليل . . . ، صص 101 - 102 .