1902 [ 1319 الى 1316 ق ] مشهود بود . عين الدوله هنوز نتوانسته كسر بودجهء حكومت سلف خود را از ميان بردارد و براى كمك مالى نه به ما روى آورده و نه به روس . . .
روابط عين الدوله با ما هرگز صميمى و يكجهت نبوده است . به نظر مىآيد كه هدف عمدهاش برانداختن مداخلهء خارجى است در امور داخلى مملكت . . . و ايستادگى در برابر هرنوع تقاضاى بيگانگان مانند امتيازهاى بازرگانى ، راهسازى و كشيدن خط تلگراف و امثال آن . . . سياست او را مىشود چنين خلاصه كرد : دفع هرگونه نفوذ اروپايى تا حدّ امكان . . .
به خلاف انتظار ، تمايلات ضدّ بيگانهء عين الدوله موجب كاهش نفوذ عنصر بلژيكى نگشته . . . و آن ، نتيجهء ضروريات سياست اقتصادى وزير اعظم است . او تميز داده كه بدون كارگزاران اروپايى ، بهبود وضع مالى ايران كه نخستين شرط لازم استقلال آن مىباشد ، ناممكن خواهد بود . ازاينرو اگر چه به اندازهء امين السلطان به شخص مسيو نوز اعتماد ندارد ، دست او را در ادارهء امور بازگذارده است . « 1 »
آدميت با اشاره به گزارش فوق مىافزايد : « به روزگار ناتوانى حكومت كه سياست روس و انگليس ، قدرت فائقه داشت ، كردار اين وزير اعظم در استقامت در برابر نفوذ خارجى و بىاعتنايى به عنصر فرنگى ، فى نفسه قابلتوجه است » . در ادامه نيز ليستى از اقدامات عين الدوله در تقابل با نفوذ سياسى و اقتصادى و نظامى روسيه ( و نيز انگلستان را برمىشمارد . « 2 »
اظهارات شاهدان و مورخان ايرانى نيز ( كه بعضا جزء مخالفان سياسى عين الدوله و فعالان مشروطيتاند ) مفاد گزارش سفير انگليس از اصلاحات عين الدوله را تأييد مىكند . فىالمثل سيّد برهان الدين خلخالى - يكى از مخالفان سياسى عين الدوله - در جلسهء سرّى مبارزين صدر مشروطه اذعان مىكند كه : عين الدوله « ناسخ نمىدهد ، امتياز به خارجه نداده است ، وضع ماليّه را تا يك اندازه اصلاح نموده . . . صندوقى براى ماليّه برپا كرده است ، شهرها را منظّم كرده ، راهها را امن » . « 3 » نيز نظام السلطنهء ما فى ، از رجال مستقل و خير الموجود عصر قاجار ، كه در عصر مشروطه نيز چندى به نخست وزيرى رسيد ، ويژگيهاى زير را براى عين الدوله ذكر كرده و آنها را مايهء امتياز وى بر
هامش
( 1 ) . ايدئولوژى نهضت مشروطيت ايران ، 1 / 126 - 127 .
( 2 ) . همان : ص 127 .
( 3 ) . ر . ك ، تاريخ بيدارى ايرانيان ، بخش اول ، 1 / 267 .