[ را ] احضار [ و ] دو شبانهروز اوقات صرف كردند ، به صورت جمع و خرج كشور رسيدگى ، موازنه و مرتب نمودند . مسيونوز ، رئيس صندوق ، هربراتى كه صادر مىگرديد فورا بدون معطلى مىپرداخت . عين الدوله برعكس اتابك از مخارج بيهوده و انعام و جايزه و بخشش جلوگيرى مىكرد . مهر خود را به دست كسى نمىداد . ولى اتابك هركسى هرچه به اسم مواجب ، جيره [ و ] انعام نوشته به دستش مىداد مهر مىكرد » . « 1 »
تلاش عين الدوله در راستاى اصلاحات مالى ، بىنتيجه هم نبود . حاج معين التجار ( وكيل مشهور مجلس اول ، و پيشنهادكنندهء تأسيس بانك ملى در صدر مشروطيت ) در زمان صدارت عين الدوله در تهران بود و طرف مراجعه و مشير و مشار دولت . « 2 » معين التجار در مجلس اول ، زمانى كه نمايندهء دولت ، سخن از قروض و بدهيهاى جارى دولت به ميان آورده و قرار داد اخذ وام جديد از بيگانگان را مطرح ساخت ، به تبيين زيانهاى قرارداد مزبور پرداخته و چنين گفت : « باور من اين است كه اين 20 كرور بدهى كه دولت مىگويد راست نيست . زيرا شاهزاده اتابك ( عين الدوله ) هميشه خودستايى نمودى كه درآمد و در رفت « 3 » دولت را به اندازهء هم گردانيدهام و 600 هزار تومان هم فزونى مىداريم كه در نزد تومانيانس است . ما او را تا اين اندازه دروغگو و ياوهسرا نشناختهايم . دولت ، رويهء درآمد و در رفت « 4 » سه سال بازپسين را به مجلس فرستد تا رسيدگى كنيم . . . » . « 5 »
عين الدوله ، در اقدامات اصلاحى خويش ، از همكارى و همراهى علماى وارسته ( نظير شيخ فضل اللّه نورى ) برخوردار بود . محمد على تهرانى ( كاتوزيان ) ، از فعالان
هامش
( 1 ) . مقدمات مشروطيت ، ص 82 .
( 2 ) . به اين مطلب در خاطرات و اسناد حسينقلى خان نظام السلطنهء ما فى و نيز نامههاى يوسف مغيث السلطنه ( چاپ دكتر منصورهء اتحاديه ) تصريح شده است .
( 3 ) . مخارج .
( 4 ) . يعنى : صورت دخلوخرج . كسروى است و واژهتراشىهاى او !
( 5 ) . تاريخ مشروطهء ايران ، كسروى ، ص 177 . نيز ر . ك ، تاريخ بيدارى ايرانيان ، بخش دوم ، 4 / 4 - 5 ؛ مشاهدات و تحليل اجتماعى و سياسى از تاريخ انقلاب مشروطيت ايران ، محمد على تهرانى ( كاتوزيان ) ، ص 349 . دربارهء اصلاحات مالى عين الدوله ، و صرفهجويىهاى او جهت تعديل دخلوخرج دولت ر . ك ، يادداشتهاى ملك المورخين . . . ، ص 44 ، 48 ، 52 ، 64 - 68 ، 89 ، 108 ؛ شرح زندگانى من . . . ، عبد اللّه مستوفى ، 2 / 57 و 61 ؛ مشاهدات و تحليل . . . ، محمد على تهرانى ( كاتوزيان ) ، صص 101 - 102 ؛ تاريخ مشروطيت به روايت اسناد ، ابراهيم صفايى ، صص 223 - 225 ؛ تاريخ انقلاب مشروطيت ايران ، ملكزاده ، 2 / 348 ( به نقل از عبد اللّه مستوفى ) ؛ مقدمات مشروطيت ، ميرزا هاشم محيط ما فى ، ص 82 .