گاه راويان معطوف به هم ذكر شدهاند : مثلًا :
طريق فقيه به زيد شحّام ( مشيخه 4 : 426 ) از اين روايت گرفته شده است و فى رواية زيد الشحّام و المفضل بن عمر ( فقيه 1 : 60 / 135 ) .
طريق فقيه به فضيل بن يسار ( مشيخه 4 : 441 ) و نيز طريق به بكير بن اعين ( همانجا ) از اين روايت فضلاء گرفته شده است : روى الفضيل بن يسار ، و زرارة بن اعين ، و بكير بن اعين و محمد بن مسلم و بريد بن معاوية العجلى عن ابى جعفر و ابى عبد الله عليهما السلام ( فقيه 1 : 216 / 649 ) .
البته در اينجا اندك سهوى رخ داده « 1 » كه با نتيجهگيرى فوق منافات ندارد . « 2 »
البته اين سؤال پيش مىآيد كه در مورد محمد بن حمران و جميل بن دراج چرا يك طريق به اين دو به صورت عطفى و يك طريق به محمد بن حمران به تنهايى ذكر شده است ، پاسخ اين سؤال اين است كه چون محمد بن حمران و جميل بن دراج كتاب مشتركى داشتهاند ، صدوق در هنگام تنظيم مشيخه فقيه نخستين بار كه به روايت محمد بن حمران در متن فقيه برخورد كرده كه روايت وى و جميل بن دراج به صورت عطفى برگرفته از كتاب مشترك آنها قرار داشته است . لذا طريق خود به كتاب مشترك آن دو را ذكر كرده ، ولى بعداً كه به نام محمد بن حمران در متن فقيه برخورد كرد ، طريق عام به تمام روايات و كتب محمد بن حمران را ذكر كرده است .
خلاصه طريق مشيخه فقيه كه به صورت عطفى مىباشد ( همچون ما رويته عن محمد بن حمران و جميل بن درّاج ) تنها مربوط به مواردى است كه در متن فقيه به صورت عطفى ذكر شدهاند « 3 » ، ولى طريق يك راوى همچون محمد بن حمران در مشيخه كه به صورت عطفى نيست تمام روايات آن راوى را در فقيه در بر مىگيرد ، خواه آن روايات به صورت عطفى باشد يا آن راوى به تنهايى در سند قرار گرفته باشد .
هامش
( 1 ) ( توضيح بيشتر ) نام الفضيل پيشتر در سندى در فقيه 1 : 202 / 606 ( قال زراره و الفضيل ) هم آمده ولى به علت قرار گرفتن فضيل ، پس از نام زراره طبيعى است كه از ذكر طريق به وى در مشيخه غفلت شود ، همچنانكه عدم ذكر طريق به بريد بن معاويه در مشيخه فقيه از غفلتى نظير آن ناشى شده است .
( 2 ) نمونه ديگر بحث طريق على بن يقطين در مشيخه فقيه 4 : 452 است . فقيه 1 : 267 / 825 .
( 3 ) يعنى دليلى نداريم كه تمام روايات محمد بن حمران و روايات جميل بن درّاج مشمول اين طريق باشند ، و قدر متيقن طريق فوق مواردى است كه نام محمد بن حمران و جميل هر دو در سند باشد .