5 ) بررسى عبارت شيخ انصارى رحمه الله در مكاسب :
عبارت مكاسب اين طور است : « و ما كان منها مشكوك الحصول و ليس صحّة العقد معلّقةً عليه فى الواقع كقدوم الحاجّ فهو المتيقّن من معقد اتفاقهم و ما كان صحة العقد معلّقةً عليه كالامثلة المتقدّمه فظاهر اطلاق كلامهم يشمله الّا انّ الشيخ فى المبسوط حكى فى مسألة ان كان لى فقد بعته قولًا من بعض الناس بالصحّة و انّ الشرط لا يضرّه مستدلًاّ بانّه لم يشترط الّا ما يقتضيه اطلاق العقد لانّه انّما يصحّ البيع لهذه الجارية من الموكِّل اذا كان اذن له فى الشراء فاذا اقتضاه الاطلاق لم يضرّ اظهاره و شرطه كما لو شرط فى البيع تسليم الثمن او تسليم المثمن او ما اشبه ذلك انتهى و هذا الكلام و ان حكاه عن بعض الناس الّا انّ الظاهر ارتضاؤه له الخ » « 1 »
توضيح عبارت : در مورد شرط مشكوك الحصول كه قسمت عقد بر آن متوقف نيست مثال قدوم حاج مربوط به شرط استقبالى است و همين طور كه ايشان فرموده متيقن از معقد اجماع است . اما اگر حالى باشد و صحت عقد متوقف بر آن نباشد مثل مثالى كه قبلًا گذشت كه « اگر الآن فلان ساعت از روز جمعه باشد تو را تزويج كردم » در اين صورت ، اجماع مورد ادّعاى شيخ رحمه الله تمام نيست .
اما در مورد شرطهايى كه صحّت عقد بر آنها متوقف است ايشان تعبير مىكند « كالامثلة المتقدمه » و مثالهايى كه ايشان قبلًا مطرح كرده مربوط به شرايط عقلايى صحت عقد است و مثالى براى شرط شرعى ذكر نكردهاند . ايشان در مورد حكم اين صورت مىفرمايد : اطلاق كلام علما اقتضاى بطلان عقد در اين صورت را دارد اما شيخ طوسى رحمه الله از بعض اهل سنّت نقل كرده كه در مسأله « ان كان لى فقد بعته » قائل به صحّت شدهاند و استدلال آن بعض را بيان كرده بدون اينكه در آن مناقشه كند و اين ظهور يا اشعار دارد در اينكه خود شيخ طوسى رحمه الله هم نظر او را پذيرفته است . دليلى كه شيخ طوسى رحمه الله از آن بعض الناس نقل كرده اين است كه چنين شرطى بود و نبودش يكسان است . چون اطلاق عقد همين شرط را اقتضا مىكند و اگر اثباتاً هم اين شرط را اظهار نكند ثبوتاً عقد به آن مشروط است زيرا مسأله « ان كان لى فقد بعته »
هامش
( 1 ) مكاسب شيخ انصارى رحمه الله ، ص 100 .