نمىتواند بگيرد و دوتاى ديگر بايد حرّه باشند و اگر عبد بخواهد تلفيق كند بين امه و حرّه ، او هم بيشتر از دو حرّه نمىتواند بگيرد و بايد ما بقى امه باشند و حال آنكه چنين نيست ، چرا كه اين مطلب در مورد حرّ صادق است ، ولى در خصوص عبد ناتمام است . چون هر حرّه براى عبد به منزلهء دو امه است و با گرفتن دو حرّه ، نصاب عبد به چهار تا مىرسد لذا نمىتواند با هيچ زن ديگرى اعم از حرّه يا امه ازدواج كند ، و اين تسامحى است كه در كلام مرحوم سيّد قدس سرّه واقع شده است .
اگر در كلام مرحوم سيد قدس سرّه تفريع بعدى نبود و تنها فرموده بود كه حرّ بيشتر از دو امه نمىتواند بگيرد ، مىگفتيم كه اين كلام نسبت به اينكه آيا دو حرّهء ديگر مىتواند بگيرد يا نه ساكت است همچنين در خصوص عبد كه فرمودند بيشتر از دو حرّه نمىتواند بگيرد باز آيا اگر بخواهد دو امهء ديگر هم ضميمه كند آيا مىتواند يا نه ؟
مىگفتيم كلام سيّد قدس سرّه ساكت است ولى از تفريع بعدى كه مىفرمايد : « و على هذا فيجوز للحرّ أن يجمع بين حرّتين و امتين . . . »
اين نتيجه بدست مىآيد كه تكميل نصاب براى حرّ اين است كه براى او جايز است دو امهء ديگر را هم تزويج كند و از اين جمله كه مىفرمايند « و لا يجوز له ( عبد ) ان يجمع بين امتين و حرّتين » اين نتيجه بدست مىآيد كه تمام نصاب عبد همان دو حرّه است چون هر حرّه به منزلهء دو امه بوده و مانند آن است كه وى با چهار امه ازدواج كرده باشد . با توجه به اين تفريع روشن مىشود كه عبارت قبلى سيّد قدس سرّه تسامح دارد . زيرا اين مطالب بر جملهء پيشين متفرّع نيست .
بله اگر قبلًا فرموده بود كه هر حرّه براى عبد به منزلهء دو امه است و سپس مىگفت كه حرّ با بيشتر از دو امه نمىتواند ازدواج كند ، معنايش اين بود كه حرّ اگر بخواهد مىتواند دو حرّه ديگر را هم به امتين ضميمه كند ، چرا كه نصاب او هنوز كامل نشده ، ولى عبد نمىتواند به حرّتين ، زن ديگرى را اعم از حرّه يا امه ضميمه كند ، چون نصاب او با دو حرّه كامل شده است . ولى چنين تنزيلى در كلام ايشان وجود ندارد .
كتاب النكاح ( فارسى ) — صفحة 1683
مساهمون: السيد موسى الشبيري الزنجاني
ص١٦٨٣