5 ) نقد كلام مرحوم آقاى حكيم رحمه الله :
كلام ايشان تمام نيست زيرا همانطورى كه گفته شد آن معناى وسيع براى افضاء در اينجا يقيناً مراد نيست و متعلق آن اگر زن باشد ، اصلًا غلط است و همچنين اگر به متعلق اطلاق شود و عضوى از اعضاى آن مراد باشد ، نيز درست نيست . ولى چه مانعى دارد كه مراد از آن توسعه محل وقاع باشد . توضيح اين نكته در ادامهء درس خواهد آمد .
6 ) نظر استاد مد ظله دربارهء مفهوم افضاء و حكم آن :
به نظر ما بعيد نيست كه مراد از « افضى المرأة » توسعه دادن محل وقاع باشد ، حال به هر نحوى كه اين توسعه صورت گرفته باشد ، بعضى از حاجزها از بين رفته باشد يا تمام آنها ، افضاء همه اين موارد را شامل مىشود . چه بسا مراد كسانى همچون فخر المحققين كه مىگويند متفاهم عرفى آن است كه تمام اين اقسام افضا مىباشد همين مطلب مورد نظر باشد . به طورى كه عدهاى بين البول و الحيض به ذهنشان متبادر مىشود و عدهاى بين الحيض و الغائط و عدهاى بين الثلاثة تا گفته شود كه پس متفاهم عرفى همه اقسام است . اين اصلًا متفاهم عرفى نيست . عرف تنها از اين كلمه توسعه محل وقاع را مىفهمد و اينكه خارجاً اين توسعه چگونه صورت مىگيرد و خصوصيات آن ، ديگر داخل در حد مفهومى عرفى نيست . حتى كسانى كه بين بول و غايط را گفتهاند ، اشتباه در مصداق خارجى كردهاند . اختلاف تعابير فقها هم به سبب اختلاف در تشخيص مصاديق خارجى است نه اختلاف در مفهوم عرفى ؛ لذا فخر المحققين با اينكه كلمهء افضاء را مطابق مشهور معنا مىكند ولى تمام اقسام را افضاء مىداند اين به اين دليل است كه وى ما هو الخارج را تفسير كرده است . يعنى افضاء مفهوماً اختصاص به حد خاصى ندارد هر چند در خارج ، اختصاص به رفع حاجز مسلك بول با حيض دارد يا غالباً مصداقش اين است چون صور ديگر بسيار كم اتفاق مىافتد .