اصلى مشتمل بر كلمه زائده بوده است ، زيرا افزودن سهوى يك كلمه در عبارت در اين موارد بسيار نادر است ، ولى كاستن سهوى آن ، چندان نادر نيست . دقت در كار ناسخان و نحوهء استنساخ ، دليل روشنى بر اين امر است ، ولى توجه به دو نكته لازم است :
نكته اول : ترجيح اصالة عدم الزيادة بر اصالة عدم النقيصه و حكم به ثبوت جمله افزوده تنها در صورتى درست است كه احتمال نقيصه آنچنان قوت گيرد كه عرف اطمينان كند كه در عبارت اصلى نقصى صورت پذيرفته و گرنه مجرد ترجيح ظنى كفايت نمىكند . زيرا اين اصول ، داير مدار اطمينان بوده و دليلى بر اعتبار ظن در اين موارد در كار نيست ، چنانچه خواهد آمد .
نكته دوم : اصالة عدم الزيادة به طور مطلق بر اصالة عدم النقيصه مقدم نيست بلكه بايد عوامل ديگر دخيل در كاشفيت « 1 » را در نظر گرفت ، از جمله مسأله وحدت و تعدّد ناقلان ، بنابراين اگر جمله زياده را يك نفر نقل كند ولى چند نفر عبارت را بدون آن روايت كنند ، نمىتوان به اصالة عدم النقيصه متمسك شد زيرا هر چند احتمال افزودن يك ناسخ از احتمال كاستن يك ناسخ ضعيفتر است ، ولى احتمال غفلت چند ناسخ « 2 » در نقل عبارت و كاستن سهوى از سوى آنان از احتمال
هامش
ميزان انس ذهن مىباشد . هر قدر تداعى معانى قويتر باشد اجراى اصالة عدم الزيادة دشوارتر مىگردد تا جايى كه گاه منشأ مرجوحيت اين اصل در هنگام تعارض و بلكه عدم اعتبار ذاتى آن مىگردد ، ولى اگر هر دو زياده و نقيصه احتمال عقلايى داشته و هيچ يك برترى چشمگيرى در ميزان وقوع در موارد نداشته باشند ، بايد توقف نموده و ترجيحى در كار نيست .
( 1 ) ( توضيح بيشتر ) استاد - مدّ ظلّه - ترجيح اصل عدم الزيادة را به مناط كاشفيت مىدانند و به اصل عقلايى شبيه اصول عمليه در اين مورد باور ندارند ، قهراً مىبايست تمام عواملى كه در كاشفيت دخالت دارد همچون خصوصيات ناقل ، كيفيت نقل و تعداد آن ، موضوع نقل شده و . . . در محاسبه آيد ، براى تفصيل اين بحث مىتوان به بحث كيفيت حصول علم در اخبار متواتر و قرائن مفيد علم در اخبار آحاد و شرايط اين قرائن كه در كتب اصولى از قديم همچون عدّه شيخ طوسى و ذريعه سيد مرتضى به تفصيل آمده ، مراجعه نمود .
( 2 ) البته گاه غفلت چند ناسخ ، منشأ واحد داشته و مثلًا از ريزى عبارت و دشوار خوانى آن ناشى شده باشد كه در اين صورت حكم غفلت يك ناسخ را دارد به عبارت ديگر درست است كه در محاسبه احتمالات ، بايد به تعداد افراد توجه كرد ، هر چه تعداد اطراف بيشتر باشد ، احتمال اشتباه در تمام آنها بعيدتر مىگردد ، ولى اين در