بحث ، كلماتى همچون « عليه السلام » پس از نام مبارك يكى از امامان معصوم و « صلى الله عليه و آله و سلم » پس از نام شريف حضرت رسول صلى الله عليه و آله مىباشد « 1 » . در اين گونه موارد بسيار شايع است كه اين عبارت افزوده شود ، و ما اصلى نداريم كه زائد بودن اين عبارت را نفى كند . علت افزودن اين گونه عبارات به متن يكى از دو عامل زير مىباشد :
عامل اول : عامل دينى كه منشأ افزودن عمدى اين گونه عبارات مىگردد .
عامل دوم : عادت و انس ذهن « 2 » كه افزايش سهوى را سبب مىگردد .
در اين گونه موارد اصالة عدم الزيادة به خودى خود معتبر نيست و اگر ما دو نسخه داشته باشيم كه يكى مشتمل بر اين عبارت و ديگرى فاقد آن باشد ، ما حكم
هامش
( 1 ) ( توضيح بيشتر ) به تعبير عامتر ، جميع عبارتهاى تحيّات متعارف و مدح و ثناى عادى كه پس از اسامى مبارك و نيز عبارتهاى مذمت كه پس از اسامى منحوس قرار مىگيرد مىتواند به سبب دو عامل مذكور در متن افزوده شود ، مثلًا پس از نام جلاله عباراتى همچون « جلّ و علا » ، « عزّ و جلّ » ، و « تعالى و تقدّس » ديده مىشود كه غالب آنها زائد مىباشد ، شاهد بر زيادى اين عبارات اين است كه اين تعابير در هر نسخهاى به شكل و سياقى خاص درج شده است ، عباراتى همچون « رضى الله عنه » و « رحمه الله » پس از نام متوفيان بخصوص علما و بزرگان و يا ضميمه كردن الفاظ لعن و نفرين پس از نام ظالمان اهل بيت از مصاديق اين قاعده است ، البته گفتنى است كه حكم مصاديق اين قاعده يكسان نيست ، بلكه هر قدر ذكر اين عبارات شايعتر و گستردهتر باشد جريان اصالة عدم الزيادة با دشوارى بيشترى روبروست و در مصاديق اين قاعده همه جا احتمال دو عامل بالا يكسان نيست ، بلكه در امورى كه بار مذهبى بيشترى دارد ، احتمال عامل مذهبى قوت بيشترى دارد . به هرحال در مورد كلماتى همچون عليه السلام و صلى الله عليه و آله ، اصالة عدم الزيادة ذاتاً جارى نيست ولى در موارد ديگر ممكن است اين اصل جريان داشته باشد ، در حواشى آينده در اين مورد توضيح بيشترى خواهيم داد .
( 2 ) ( توضيح بيشتر ) عامل انس ذهن يا تداعى معانى ، همان حالت انعكاس شرطى است كه در روانشناسى مطرح است ، دو مفهوم كه بسيار با هم همراهند ، نوعى همبستگى با يكديگر مىيابند كه با تصور يكى ديگرى هم به ذهن مىآيد و همين امر منشأ افزودن مفهوم دوم به متن مىگردد ، در اسناد گاه همراه بودن دو نام با يكديگر سبب افزودن يكى پس از ديگرى مىگردد ، ذكر اين مثال مفيد است كه در اسناد بسيارى به اين سند برخورد مىكنيم : على بن ابراهيم عن أبيه عن هارون بن مسلم عن مسعده . . . كه در پارهاى نسخ كلمه « أبيه » وارد نشده است ( كافى 1 : 54 / 6 ، 2 : 289 / 4 ، 5 : 313 / 40 ، 316 / 49 ، 534 / 1 ، 6 : 37 / 3 ، 220 / 9 ، 221 / 1 ، 230 / 3 ، 235 / 5 ، 248 / 4 ، 302 / 2 ، 363 / 5 ، 389 / 1 ) در اين گونه موارد سقط « أبيه » در اين همه اسناد توجيه منطقى ندارد ولى افزودن « أبيه » كاملًا موجه است ، زيرا روايات بسيارِ على بن ابراهيم از پدرش ، حالت انعكاس شرطى بين اين دو امر ، موجب سبق قلم و افزودن اين واژه در سند مىگردد . در بارهء نحوهء تأثير اين عامل پس از اين هم سخن خواهيم گفت .