2 ) نقد نكته مرحوم آقاى شريعت اصفهانى ره [ با تقريب استاد ]
مرحوم آقاى خمينى ره در كتاب الرسائل ص 25 با توجه به كلام مرحوم آقاى شريعت مىفرمايند : اين قيد « فى الاسلام » در هيچيك از روايات معتمد نيامده است و تنها در مرسلهء صدوق و مرسلهء علامه و مرسلهء ابن اثير وارد شده است . نقل علامه كه ارزش مستقل ندارد ، چون بعيد نيست كه از فقيه گرفته باشد . نقل صدوق هم قابل اعتماد نيست و بعيد نيست كه در آن تحريفى رخ داده باشد و شايد در نقل ابن أثير نيز چنين مشكلى وجود داشته باشد .
خلاصه اينكه مىفرمايند بودن قيد « فى الاسلام » از طريق معتبر ثابت نشده است تا نوبت به دوران امر بين زياده و نقيصه شود .
3 ) علت زياد شدن « فى الاسلام »
مرحوم آقاى خمينى ره مىفرمايند شايد زياد شدن آن به توسط بعضى از نسّاخ صورت گرفته است و علت اين بوده كه اصل روايت چنين بوده است :
« لا ضرر و لا ضرار فالاسلام يزيد خيراً و لا يزيد شراً » و يكى از اشتباهاتى كه متعارفاً براى نسّاخ اتفاق مىافتد ، تكرار يك لفظ از روى غفلت مىباشد و احتمالًا عبارت « فالاسلام » در استنساخ تكرار گرديده و نسّاخ بعدى تكرار « فالاسلام » را غلط دانسته و با ظن و گمان خود عبارت را تصحيح اجتهادى نموده و فاء را به فى تبديل كرده و روايت به « لا ضرر و لا ضرار فى الاسلام فالاسلام يزيد خيراً و لا يزيد شراً » تبديل گرديده است « 1 » .
هامش
( 1 ) استاد « مدّ ظلّه » فرمودند : از اين گونه اشتباهات متعارفاً صورت مىپذيرد و نمونهء مشابه آن را بدين صورت نقل نمودند : در اسانيد مكرراً ، عبارت « عمر بن عبد العزيز عن رجل عن جميل بن دراج » واقع شده است . شبهه در اينجا بود كه رجل كيست كه عمر بن عبد العزيز مكرر از وى حديث نقل كرده و نام وى را ذكر نكرده است . ولى با مراجعه به موارد ديگر معلوم شد اصل سند بدين قرار بوده است « عمر بن عبد العزيز زحل عن جميل بن دراج » و در بعضى نسخ كلمهء زحل به رجل تصحيف گرديده و نساخ بعدى اجتهاداً رجل را به عن رجل تصحيح كردهاند . شاهد اول ) در كتاب كافى روايتى را با همين سند و با تعبير عن رجل از برقى نقل نموده است ولى با مراجعه به كتاب محاسن برقى معلوم شد تعبير برقى بدين شكل است : « عمر بن عبد العزيز الملقب بزحل عن جميل بن دراج » و پس از انتقال به كتاب كافى ، تصحيفات ذكر شده صورت گرفته است . شاهد دوم ) در نسخه شهيد ثانى ره از كافى « عن رجل » به « زحل » تصحيح شده است . شاهد سوم ) در بعضى از نسخ نيز عمر بن عبد العزيز رجل عن جميل بن دراج دارد كه يك مرحله تصحيف در آن رخ داده است .