بدنى مقدّم است : يكى دانش و ديگرى مدارا و نيكى نسبت به مسلمانان ، چه هر يك از اين دو در واقع عبادت است و بر ديگر عبادات رجحان دارد زيرا فوايد آن به ديگران مىرسد و منافع آن در ميان مردم انتشار مىيابد .
ششم : موحّدى است كه مستغرق جمال حقّ گشته و همهء افكار و انديشههاى خود را يكى كرده و آن را متوجه او ساخته است ؛ جز خدا كسى را دوست نمىدارد ، و از كسى جز خدا نمىترسد ؛ روزى خود را تنها از خدا انتظار دارد و به چيزى نمىنگرد جز اين كه خدا را در آن مىبيند . كسى كه به اين مرتبه برسد او را به انواع اوراد و توزيع آن در اوقات مختلف نيازى نيست بلكه ورد او پس از اداى واجبات جز يك چيز نخواهد بود و آن حضور قلب با خدا در همهء احوال است . به دل اينان هيچ چيزى خطور نمىكند . و به گوششان هيچ چيزى نمىرسد ، و در برابر چشمانشان هيچ چيزى ظاهر نمىشود جز اين كه در آن براى آنها عبرت و فكرت و مزيد شوق و ارادت است . پس آنچه آنان را به حركت در مىآورد و سكون و آرامش مىبخشد خداوند است و بس . اينان در همهء احوال شايستگى آن را دارند كه به اجر و ثواب نائل شوند ، و نزد آنان عبادتى از عبادت ديگر جدا نيست . آنان كسانى هستند كه به حكم :
لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ ، فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ
« 143 » به سوى خدا گريختهاند ، و قول خداوند متعال در آنها تحقّق يافته كه فرموده است :
وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ ما يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ
« 144 » ، و اشاره به همين است در آن جا كه فرموده است :
إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ
« 145 » . اين درجه بالاترين درجات صدّيقان است ، و بدان نمىتوان رسيد جز پس از ترتيب اوراد و مداومت بر آنها در روزگارى دراز . اما مريد نبايد به سخنى كه در اين باره بشنود مغرور و فريفته شود و آن را براى خود ادّعا كند ، و در اداى وظايف عبادت سستى ورزد ، چه نشانهء كسى كه به اين مرتبه رسيده باشد اين است
هامش
( 143 ) ذاريات / 49 و 50 : شايد متذكر شويد ، پس به سوى خدا بگريزيد .
( 144 ) كهف / 16 : و هنگامى كه از آنها و از آنچه جز خدا مىپرستيدند كنارهگيرى كرديد . . .
( 145 ) صافّات / 99 : ( و گفت ) من به سوى پروردگارم مىروم او مرا هدايت خواهد كرد .