مراد از ذكر علمى است كه نافع باشد چنان كه حديث دوّم بر آن دلالت دارد . در قرآن آمده است :
فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ *
« 138 » در كافى از ابى جعفر امام باقر ( ع ) روايت شده كه فرموده است : « در مجلس پيش كسى كه به آن اعتماد دارم بنشينم در نزد من از عبادت يك سال اطمينان بخشتر است » . « 139 » غزّالى مىگويد : بطور خلاصه هر گاه با گفتار واعظى سخنور و پاك سيرت گرهى از گرههاى محبّت دنيا از دل گشوده شود از ركعتهاى بسيار كسى كه دلش از محبّت دنيا آكنده باشد شريفتر و سودمندتر است .
چهارم : پيشهورى كه براى اعاشه عائلهاش ناگزير از كسب است ، روا نيست كه امر عائلهاش را مهمل گذارد و اوقاتش را به عبادت بگذراند ، بلكه ورد و عبادت او اين است كه در وقت كار در بازار حضور يابد و به كسب پردازد ، ليكن بايد در كار و حرفهاى كه دارد خدا را فراموش نكند ، بلكه بر اذكار و تسبيحات و تلاوت قرآن مواظبت داشته باشد ، زيرا اينها را مىتوان در ضمن كار انجام داد و آنچه انجام دادن آن در ضمن كار ميسّر نيست نماز است مگر آن كه ناطور يعنى نگهبان باغ يا مزرعه باشد ، چه براى او ممكن است كه نماز را با اوراد آن به جا آورد . سپس هر زمان از كسب فراغت يابد بايد كه به ترتيب اوراد باز گردد ، و اگر به كسب ادامه دهد و آنچه را از كفاف او بيشتر است صدقه دهد عمل او از اورادى كه ذكر كرديم افضل خواهد بود ، زيرا عبادتى كه سودش به ديگرى رسد بهتر از عبادتى است كه فايدهاش منحصر به عبادت كننده است ، صدقه و كسب چنانچه به اين نيّت باشد ، خود آن عبادت و موجب تقرّب انسان به حقّ تعالى است و علاوه بر آن ديگران نيز از آن بهرهمند مىشوند و بركت دعاى آنان به عملش مىپيوندد و اجر او چند برابر مىشود .
مىگويم : از طريق خاصّه ( شيعه ) كافى از امام باقر ( ع ) روايت كرده است : « پيامبر خدا ( ص ) فرموده است : عبادت هفتاد جزء است ، افضل آنها طلب حلال است » « 140 »
هامش
( 138 ) نحل / 43 : . . . اگر نمىدانيد از اهل اطّلاع بپرسيد .
( 139 ) همان ماخذ ، ج 1 ، ص 39 .
( 140 ) همان ماخذ ، ج 5 ، ص 78 ، شماره 6 .