به اذكار و نوافل افضل است ، و متعلّم در ترتيب اوراد در حكم عالم است ، ليكن اوقاتى را كه عالم صرف افاده و تدريس مىكند او بايد آن را صرف استفاده و تحصيل كند ، و زمانى را كه عالم در آن به تصنيف و تاليف مىپردازد او بايد در آن به تعليق و استنساخ مشغول گردد ، و ترتيب اوقات متعلّم همان است كه در مورد عالم ذكر كرديم . آنچه ما در فضيلت تعلّم و علم بيان كردهايم روشنگر افضل بودن اينهاست ، بلكه هر گاه او دانشجو به معناى واقعى خود نباشد امّا تحصيل و حاشيهنويسى مىكند تا عالم شود ، حتّى اگر اين هم نبوده و از مردم عوام باشد . ليكن در مجالس ذكر و علم و وعظ حضور مىيابد اشتغال او از پرداختن به اورادى كه پس از طلوع صبح و دميدن آفتاب و در ساير اوقات ذكر كردهايم افضل خواهد بود . در حديث ابى ذرّ آمده است كه حضور در مجلس ذكر از هزار ركعت نماز و تشييع هزار جنازه و عيادت هزار بيمار افضل است . و نيز پيامبر خدا ( ص ) فرموده است : « هنگامى كه باغهاى بهشت را مىبينيد در آنها بچريد . » ، عرض كردند : اى پيامبر خدا ! باغهاى بهشت چيست ؟ فرمود « حلقات ذكر » . « 135 » مىگويم : در الفقيه آمده كه پيامبر ( ص ) فرموده است : « به سوى باغهاى بهشت بشتابيد . » عرض كردند : اى پيامبر خدا ! باغهاى بهشت چيست ؟ فرمود :
« حلقات ذكر » . « 136 » در كافى بطور مرفوع روايت شده است كه لقمان به فرزندش گفت : اى پسرك من مجالس را با دقت انتخاب كن . اگر گروهى را ديدى كه ذكر خدا مىگويند با آنان بنشين ، چه اگر عالم باشى دانشت به تو سود مىرساند و اگر نادان باشى به تو دانش مىآموزند ، و شايد خدا آنها را در زير سايه رحمت خود قرار دهد و تو را نيز شامل شود ، و اگر ديدى گروهى گرد هم آمدهاند و ذكر خدا نمىگويند با آنها منشين ، زيرا اگر عالم باشى دانشت به تو سودى نمىرساند ، و اگر نادان باشى آنها بر نادانى تو مىافزايند ، و شايد خداوند عقوبت خود را بر آنها نازل كند و تو را نيز فرا گيرد . « 137 »
هامش
( 135 ) اين حديث به نقل از ابى داوود و جز او پيش از اين ذكر شده است .
( 136 ) همان مأخذ ، ص 588 ، معانى الاخبار صدوق ، ص 321 .
( 137 ) همان مأخذ ، ج 1 ، ص 39 .