اين وقع و اهميّت باقى است تكرار كند .
دوم : عالمى است كه مردم از دانش او از طريق فتوا يا تدريس يا تصنيف سود مىبرند . ترتيب او براى به جا آوردن اين اوراد خلاف ترتيب عابد است ، چه عالم به مطالعهء كتاب و تصنيف و افاده نياز دارد ، و اين امر ناگزير به زمان محتاج است و اگر عالم بتواند همهء اوقات خود را در اين راه به كاربرد عمل او پس از فرايض و نوافل از هر كار ديگر افضل است . آنچه ما در كتاب علم پيرامون فضيلت تعليم و علم ذكر كردهايم همه گواه صحّت اين گفتار است . چگونه چنين نباشد ، حال آن كه در علم بر ذكر خداوند مداومت و بر روى گفتار او و پيامبرش ( ص ) تامّل مىشود ، و اين امر متضمّن سود خلق و هدايت آنها به راه آخرت است . و بسا طالب دانشى مسألهاى را مىآموزد و با فرا گرفتن آن عبادت تمام عمر او اصلاح مىشود به طورى كه اگر آن را نمىآموخت سعى و كوشش او ضايع و تباه بود . روشن است كه مقصود ما از دانشى كه مقدم بر عبادت است دانشى است كه مردم را به راه آخرت ترغيب كند و آنها را به دنيا بىميل سازد ، و يا دانشى است كه در سلوك آخرت آنها را يارى دهد و آن را به همين نيّت فرا گرفته باشند ، نه علومى كه بر رغبت آنها به مال و جاه و مقبوليّت در نظر مردم بيفزايد .
براى عالم نيز سزاوار است كه اوقات خود را تقسيم كند ، زيرا استغراق اوقات در كار علم براى طبع قابل تحمل نيست ، و بايد وقت پس از دميدن صبح تا طلوع آفتاب را به اذكار و اوراد تخصيص دهد ، چنان كه در ورد اول ذكر كردهايم ، و زمان پس از طلوع آفتاب تا چاشتگاه را در افاده و تعليم بگذراند ، و اين در صورتى است كه كسانى در نزد او به فرا گرفتن دانش به قصد اصلاح امور آخرت مشغول باشند . اگر شاگردانى از اين قبيل نداشته باشد اين وقت را به تفكّر بگذراند ، و در مشكلات خود در علوم دين بينديشد ، زيرا صفا و پاكيزگى دل پس از فراغت از ذكر و پيش از اشتغال به كارهاى دنيا بر هشيارى انسان در حل مشكلات مىافزايد ، و زمان از چاشتگاه تا عصر را در تصنيف و مطالعه صرف كند ، و كار خود را جز براى صرف نهار و وضو و نماز واجب و قيلوله سبك - اگر
راه روشن ترجمه كتاب المحجه البيضاء فى تهذيب الاحياء ( فارسى ) — صفحة 517
مساهمون: الفيض الكاشاني
ص٥١٧