آيه روشن و ليكن حقيقت معناى آن مشكل است . چه اين آيه هم رمى ( انداختن ) را اثبات و هم نفى مىكند و اين دو در ظاهر ضدّ يكديگرند ، مگر اين كه انسان بداند كه پيامبر ( ص ) از جهتى رمى كرده و از جهت ديگر نكرده و از آن جهت كه رمى نكرده خداوند رمى كرده است . همچنين خداوند فرموده است :
قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ
« 55 » ؛ بنابر ظاهر آيه ، اگر آنها با دشمن پيكار مىكنند چگونه خداوند دشمن را عذاب مىكند ، و اگر خداوند با به حركت درآوردن دست رزمندگان دشمن را عذاب مىدهد دستور پيكار با آنها چه معنايى دارد ؟ حقيقت اين معنا به دريايى عظيم از علوم مكاشفات مربوط مىشود و تفسير ظاهرى كافى نيست . بلكه انسان بايد وجه ارتباط افعال را با قدرتى كه در او حادث مىشود بداند و وجه ارتباط آن قدرت را با قدرت حق تعالى بشناسد تا پس از كشف امور دشوارى كه بسيارند صدق قول حق تعالى بر او معلوم گردد كه :
وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى
.
اگر همهء عمر آدمى در كشف اسرار اين معانى و آنچه مربوط به مقدّمات و لواحق آن است صرف شود ، ممكن است عمر انسان به پايان برسد پيش از آن كه بتواند به همهء لواحق اين معانى دست يابد .
در قرآن هيچ كلمهاى نيست ، مگر آن كه تحقيق آن به همان چيزى كه ذكر شد نياز دارد . و اسرار قرآن بر راسخان در علم به اندازه وسعت دانش و صفاى دل و قوّت انگيزههاى آنها در تدبّر و تجرّد در طلب ، كشف مىشود ، و براى هر يك از آنها در ترقّى به درجات بالاتر حدّ و مرتبهاى است ؛ امّا دست يافتن به تمامى حقايق معانى قرآن امرى است كه نمىتوان اميد آن را داشت هر چند درياها مركّب و درختها قلم شود ، چه اسرار كلمات الهى بىپايان است و درياها به آخر مىرسد پيش از آن كه كلمات الهى پايان يابد . از اين رو مردم اگر هم در شناخت تفسير ظاهر مشترك باشند از اين حيث متفاوتند ، و تفسير ظاهر در اين مورد كافى نيست .
هامش
( 55 ) توبه / 14 : با آنها پيكار كنيد كه خداوند آنان را به دست شما مجازات مىكند .