خدا ( ص ) كه : « هر كس قرآن را به رأى خويش تفسير كند جايگاهش دوزخ است . » چه مفهومى خواهد داشت ؟
بايد دانست كسى كه گفته است قرآن را جز تفسير ظاهرى آن معناى ديگرى نيست از حدّ نفس خويش خبر داده و در اين كه از درك خود خبر داده ، مرتكب خطا نشده ، ليكن از اين كه همهء خلق را در درجهاى از فهم قرار داده كه حدّ درك اوست خطا كرده است ؛ چه اخبار و آثار دلالت دارد بر اين كه ارباب فهم را براى غور در معانى قرآن ميدانى وسيع است . على ( ع ) فرموده است : « . . . مگر آن كه خداوند فهمى در قرآن به بندهاى عطا كند » « 2 » ؛ و اگر معانى قرآن منحصر به همين تفسير ظاهرى منقول باشد مراد از اين فهم چيست ؟
پيامبر خدا ( ص ) فرموده است : « قرآن را ظاهر و باطن و حدّ و مطلعى است . » « 3 » و اين حديث بطور موقوف « 4 » از ابن مسعود كه از علماى تفسير است نيز روايت شده است ، در اين صورت معناى ظاهر و باطن و حدّ و مطلع چيست ؟
على ( ع ) فرموده است : « اگر بخواهم هفتاد شتر را از تفسير فاتحة الكتاب گرانبار مىكنم » ؛ و چون تفسير ظاهرى اين سوره بسيار مختصر است معناى اين گفتار چه خواهد بود ؟
ابو الدّرداء گفته است : انسان فقيه نمىشود ، مگر آن كه براى قرآن معانى مختلفى قرار دهد .
يكى از دانشمندان گفته است : هر آيه شصت هزار معنا دارد و آنچه از معانى آن باقى مىماند بيشتر از اين است .
ديگرى گفته است : قرآن مشتمل بر دويست و هفتاد و هفت هزار علم است ، چه
هامش
( 2 ) مأخذ آن پيش از اين ذكر شده است .
( 3 ) عراقى گفته است : ابن حبّان آن را در صحيح خود از ابن مسعود نقل كرده ؛ تفسير عيّاشى با الفاظى ديگر ؛ تفسير برهان ، ج 1 ، ص 20 . در جلد اوّل نيز اين حديث آورده شده است .
( 4 ) حديث موقوف آن است كه از مصاحب معصوم نقل شود . چه سلسله سند به صحابى متّصل باشد چه منفصل . علم الحديث استاد شانهچى ، ص 160 - م .