نيز :
وَ لا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ
« 57 » ؛ و كسى كه خدا را در همه چيزها نبيند غير او را ديده و توجّه بنده به سوى هر چه غير از اوست متضمن شرك خفّى است و توحيد ناب آن است كه در هر شيء جز خدا چيزى را مشاهده نكند .
10 - تبرّى ،
( 1 ) و مقصود از آن اين است كه از توان و قدرت خود بيزارى جويد ، و به خود به چشم رضا و پاكى ننگرد . چون آيات وعد و مدح صالحان را تلاوت كند خود را در زمرهء آنها نشمارد و اهل يقين و صدّيقان را مشمول آن آيات بداند و آرزو كند كه خداوند او را به آنان ملحق گرداند ؛ و هنگامى كه آيات وعيد و نكوهش گنهكاران و تقصيركاران را مىخواند خود را از جملهء آنها بشمارد و انگار كند كه در اين ترس و بيم او مورد خطاب است .
مىگويم : امير مؤمنان ( ع ) ضمن خطبهاى كه در آن پرهيزگاران را توصيف كرده به اين مطلب اشاره كرده و فرموده است : « آنان هر گاه بر آيهاى مرور كنند كه در آن تهديدى است از ته دل به آن گوش فرا مىدهند و گمان مىكنند كه جهنّم در بيخ گوش آنها نفس مىكشد . » « 58 » غزّالى مىگويد : هر گاه در هنگام قرائت خويشتن را مقصّر و گنهكار بيند اين امر سبب تقرّب او به درگاه خداوند متعال خواهد بود ؛ زيرا اگر كسى در حال قرب خود را دچار بعد و دورى از درگاه خداوند بداند لطفى از جانب حق تعالى به او شده است تا خدا را به سبب اين ترس به درجهء بالاترى از قرب برساند ، و آن كه در حال بعد خويش را مقرّب درگاه خداوند بشمارد مورد مكر حقّ قرار گرفته تا به درجه ديگرى از بعد كه فروتر از درجه پيش است فرود آيد ، و هر زمان به ديده رضا به خود بنگرد به سبب نفس خويش محجوب شود ، و اگر از حدّ توجّه به خود بگذرد و در تلاوت خود جز خدا چيزى را نبيند بر حسب درجات احوال ملكوت بر او مكشوف مىگردد ؛ چه در آن هنگام كه آيات اميد و رجاء را مىخواند و خوشحالى بر او غلبه مىكند صورت بهشت بر او
هامش
( 57 ) ذاريات / 51 : و با خدا معبود ديگرى قرار ندهيد .
( 58 ) نهج البلاغه ، خطبه 191 .