اوست . براى كسى كه به آن تمسّك جويد مصونيّت ، و براى كسى كه از آن پيروى كند رستگارى است ، كژ نمىشود تا آن را راست كنند ، و گمراه نمىشود تا آن را به راه آورند ، عجايب آن پايان نمىپذيرد ، و تكرار زياد ، آن را كهنه نمىكند . » در حديث حذيفه آمده كه چون پيامبر خدا ( ص ) به وى خبر داد كه پس از او امّت دچار اختلاف و تفرقه مىشود عرض كرد : اى پيامبر خدا اگر آن وضع را درك كنم به من چه مىفرمايى ؟ پاسخ داد : « كتاب خدا را بياموز و به آنچه در آن است عمل كن ، چه راه رهايى از آن همين است . » من سخنم را سه بار تكرار كردم ، و آن حضرت سه بار فرمود :
« كتاب خدا را بياموز و به آنچه در آن است عمل كن كه در آن رستگارى است . » « 8 » على ( ع ) فرموده است : « هر كس قرآن را بفهمد همهء علوم براى او آشكار مىشود : » « 9 » و اين تذكّرى است به آن كه قرآن به همهء علوم اشاره دارد .
ابن عبّاس در بارهء قول خداوند متعال :
وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً
؛ « 10 » ، گفته است : حكمت فهم قرآن است . خداوند فرموده است :
فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَ كُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَ عِلْماً
؛ « 11 » بر طبق اين آيه خداوند آنچه را به آنها داده علم ناميده و آنچه سليمان را بدان تخصيص داده فهم گفته و آن را بر علم و حكمت مقدّم داشته است .
اينها امورى است كه دلالت دارند بر اين كه فهم معانى قرآن دامنهاى وسيع و ميدانى گسترده دارد و تفسيرى كه از ظاهر آن نقل مىشود نهايت ادراك آن نيست .
امّا در بارهء قول پيامبر خدا ( ص ) كه : « هر كس قرآن را به رأى تفسير كند . . . » و نهى آن حضرت از اين كار و گفتار يكى از صحابه كه گفته است : كدام زمين مرا برمىدارد و كدام آسمان بر من سايه مىافكند اگر به رأى خود در قرآن سخن گويم ، و نيز احاديث و اخبار ديگرى كه در نهى از تفسير قرآن به رأى وارد شده است يا مقصود از آنها اكتفاى
هامش
( 8 ) مسند احمد ، ج 5 ، ص 386 و 388 و 390 ؛ صحيح مسلم ، ج 8 ، ص 173 .
( 9 ) بر مأخذ آن دست نيافتم .
( 10 ) بقره / 269 : و به هر كس حكمت داده شد خير فراوانى داده شده است .
( 11 ) انبياء / 79 : ما آن را به سليمان تفهيم كرديم و به هر يك از آنها داورى و علم داديم .