محمّد بن كعب قرظىّ گفته است : كسى كه قرآن به او مىرسد مانند اين است كه خداوند با او سخن مىگويد و اگر كسى اين را فرض كند تلاوت قرآن را عملى براى خود به حساب نمىآورد ، بلكه خود را مانند بردهاى كه نامهء مولايش را مىخواند تا در آن تأمل و به مقتضاى آن عمل كند قرآن را تلاوت مىكند . از اين رو يكى از دانشمندان گفته است : اين قرآن رسالتهايى است كه از سوى پروردگارمان به ما رسيده است با تعهّداتى كه بايد آنها را در نمازها تدبّر كنيم و در خلوتها بر آنها واقف شويم و در طاعات با رعايت سنّتهاى جارى آنها را اجراء كنيم . مالك بن دينار مىگفت : اى اهل قرآن ! در دل شما قرآن چه كشت كرده است ؟ قرآن بهار مؤمن است ، همچنان كه باران بهار زمين است ، قتاده گفته است : هر كس با قرآن همنشين شود چون برخيزد در او يا زيادتى پديد آمده است و يا نقصان ، خداوند متعال فرموده است :
هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ لا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً
. « 31 »
8 - تأثّر ؛
( 1 ) و آن عبارت از اين است كه دل خواننده بر حسب اختلافات آيات متأثّر شود و به مقتضاى هر درك وجد و حال و يا بيم و هراس او را فرا گيرد و دلش اندوهگين يا بيمناك و يا اميدوار و غير آن گردد ، و هر قدر معرفتش كاملتر باشد خوف و خشيت بر دل او بيشتر غلبه خواهد داشت ؛ چه غالب آيات قرآن مشتمل بر سختگيرى و تهديد است . و در قرآن رحمت و آمرزش جز با شرايطى كه صاحبان معرفت از رسيدن به آنها ناتوانند ديده نمىشود مانند قول خداوند متعال :
وَ إِنِّي لَغَفَّارٌ
كه متعاقبا آن را به چهار شرط مقرون ساخته و فرموده است :
لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى
« 32 » ؛ و نيز :
وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ
هامش
( 31 ) إسراء / 82 : قرآن را نازل مىكنيم كه شفا و رحمت براى مؤمنان است و ستمگران را جز خسران ( زيان ) نمىافزايد .
( 32 ) طه / 82 : من كسانى را كه توبه كنند و ايمان آورند و عمل شايسته انجام دهند و سپس هدايت شوند مىآمرزم .