است ، و مقصود آنها از علم اعتقاداتى است كه بيشتر مردم آنها را از راه تقليد به دست آورده و يا به صرف كلمات جدلى كه متعصّبان مذاهب آنها را به رشته نگارش درآورده و به آنان القاء كردهاند به اين عقايد پايبند شدهاند . امّا علم حقيقى كه همان كشف و شهود با نور بصيرت است چگونه ممكن است حجاب باشد و حال آنكه اين علم مطلوب غايى است . تقليد مذكور گاهى باطل و مانعى در راه دين است ، مانند اين كه كسى معتقد شود كه استواى بر عرش عبارت از جا گرفتن و استقرار خدا بر عرش است ، و اگر به دل او خطور كند كه في المثل مراد از قدّوس اين است كه خداوند از همهء آنچه بر آفريدگان رواست پاك و منزّه مىباشد تقليد مانع مىشود كه اين عقيده در دل او جا گيرد و اگر در دلش مستقرّ شود عقايد حقّه ديگرى براى او كشف و حاصل مىگردد ؛ ليكن چون اين عقيده با تقليد باطل او تعارض دارد به سرعت آن را از خاطر مىزدايد . گاهى هم تقليد درست و حقّ است ، ليكن مانع فهم و كشف است ، زيرا عقايد حقّى كه مردم به داشتن آنها مكلّفند مراتب و درجاتى دارد . و آنها را اصولى ظاهرى و باطنى است . و اكتفاى به ظاهر مانع غور و تعمّق در باطن است . ما در كتاب قواعد عقايد در آن جا كه از تفاوت ميان علم باطن و ظاهر سخن گفتهايم اين مطلب را شرح دادهايم .
سوّم - در دنيا بر گناهى اصرار داشته و يا به كبرى متّصف بوده و يا كم و بيش به هوسى مطاع دچار باشد . اينها سبب تاريكى و زنگار دل است و مانند پليدى است كه بر آيينه نشيند و مانع تجلّى حقّ صريح در آن گردد . اين براى دل بزرگترين حجاب است ، و بيشتر مردم به همين حجاب از حقّ محجوبند . هر چه شهوتها در دل بيشتر متراكم شود معانى كلام الهى محجوبتر و از دسترس فهم دور تر خواهد شد ؛ و هر چه دل در امر دنيا سبكبارتر باشد تجلّى معانى در آن آسانتر و نزديكتر است . دل مانند آيينه و شهوات همچون زنگار و معانى قرآن مانند صورتهايى است كه در آيينه منعكس مىشود ، رياضت دادن دل از طريق دور كردن شهوات مانند زدودن آيينه از كدورتهاست . از اين رو پيامبر خدا ( ص ) فرموده است : « هنگامى كه امّت من دينار و درهم را بزرگ بشمارند
راه روشن ترجمه كتاب المحجه البيضاء فى تهذيب الاحياء ( فارسى ) — صفحة 333
مساهمون: الفيض الكاشاني
ص٣٣٣