به آن معنا نيست كه در آينده هلاك خواهند شد ، بلكه اگر آنها را قائم به ذات خود بدانى هم اكنون نابودند مگر اين كه آنها را قائم به امر حقّ و باقى به قدرت او بدانى و وجود آنها را تبعى و استقلال وجود را براى غير او بطلان محض بشناسى ، و اين امر يكى از اصول علم مكاشفه است ؛ از اين رو شايسته است هنگامى كه تلاوت كننده قرآن آيات :
أَ فَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ
، و
أَ فَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ
، و
أَ فَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ
، و
أَ فَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ
. « 11 » را مىخواند نظرش را در آب ، آتش ، كشت و منّى محدود نكند بلكه در منّى تأمّل كند كه نطفهاى است با اجزاى متشابه و بنگرد كه چگونه به گوشت ، استخوان ، رگ و پى منقسم شده و شكلهاى مختلف پذيرفته است مانند سر ، دست ، پا ، كبد ، دل و جز اينها و پس از آن در صفات خوبى كه از آن به ظهور مىرسد دقّت كند مانند شنوايى ، بينايى ، عقل و غير آنها و همچنين به خوبهاى بدى كه از آن به وجود مىآيد بينديشد مانند خشم ، شهوت ، كفر و جهل و تكذيب و مجادله ، چنان كه خداوند فرموده است :
أَ وَ لَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ
؛ . « 12 » و بايد در اين عجايب تأمّل كند تا به چيزى كه از اينها شگفتانگيزتر است برسد و آن صفتى است كه همهء اين شگفتيها از آن به ظهور مىرسد ، و بايد همواره به صنعت بنگرد تا صانع را از خلال آن ببيند .
در مورد حالات پيامبران ( ع ) چون بشنود كه چگونه آنان را تكذيب و برخى از آنان را آزار كردند و كشتند صفت بىنيازى خداوند را از پيامبران و آفريدگان درك كند و بداند كه اگر همه را نابود گرداند در سلطنت و قدرت او خللى وارد نمىشود ، و هنگامى كه بشنود خداوند در آخر كار به آنها نصرت خواهد داد قدرت و اراده او را در يارى حقّ بشناسد .
هامش
( 11 ) واقعه / 63 ، 68 ، 71 ، 58 به ترتيب : آيا هيچ در بارهء آنچه كشت مىكنيد انديشيدهايد ، آيا به آبى كه مىنوشيد فكر كردهايد ، آيا در بارهء آتشى كه مىافروزيد انديشه كردهايد . آيا از نطفهاى كه در رحم مىريزيد آگاهيد ؟
( 12 ) يس / 77 : آيا انسان نديد ( نمىداند ) كه ما او را از نطفهاى بىارزش آفريديم و او به مخاصمه آشكار برخاست .