در بارهء احوال تكذيب كنندگان مانند عاد و ثمود و آنچه بر سر آنها آمده است بايد با شنيدن سرگذشت آنها ترسى از قدرت و خشم خداوند در دل او حاصل شود . و عبرت اندوزد و بداند كه اگر غفلت كند و سوء ادب ورزد و به مهلتى كه به او داده شده است فريفته شود دور نيست كه خشم خداوند او را فرا گيرد و فرمان او در بارهءاش اجراء شود ، همچنين هنگامى كه اوصاف بهشت و دوزخ و ديگر مفاهيم قرآن را مىشنود بايد به همين گونه رفتار كند ، و بداند كه رسيدن به ژرفاى معانى قرآن ممكن نيست زيرا آنها را نهايتى نيست و هر بندهاى به اندازهء روزى خود از آن بهرهمند مىشود . خداوند فرموده است :
وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ
. « 13 »
قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً
. « 14 » از اين رو على ( ع ) فرموده است : « اگر بخواهم مىتوانم هفتاد شتر را از تفسير فاتحة الكتاب گرانبار كنم . » « 15 » غرض از آنچه ذكر كرديم بيان راه تفهّم است تا اين در به روى طالبان باز شود . امّا فهم همهء معانى قرآن و رسيدن به عمق آن امرى است كه نبايد در آن طمع داشت ، و كسى كه از درك آنچه در قرآن است حتّى در پستترين درجات آن بهرهاى ندارد داخل در مصداق اين آيه است كه :
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ قالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ ما ذا قالَ آنِفاً
؛ و فرموده است :
أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ
. « 16 » و مهر بر دلها عبارت از موانع فهم است كه ما به زودى آنها را ذكر خواهيم كرد .
گفتهاند مريد زمانى مريد است كه آنچه را مىخواهد در قرآن بيابد ، و زياد و كم را در
هامش
( 13 ) انعام / 59 : . . . و هيچ تر و خشكى نيست جز اين كه در كتابى آشكار ثبت است .
( 14 ) كهف / 109 : بگو اگر درياها براى ( نوشتن ) كلمات پروردگارم مركّب شوند درياها پايان مىگيرند پيش از آن كه كلمات پروردگارم پايان يابد هر چند همانند آنها را بر آنها اضافه كنيم .
( 15 ) من براى اين حديث سندى نيافتم .
( 16 ) محمد ( ص ) / 16 : گروهى از آنان به سخنانت گوش فرا مىدهند امّا هنگامى كه از نزد تو خارج مىشوند به كسانى كه خداوند به آنها علم و دانش بخشيده ( از روى استهزاء ) مىگويند : اين مرد الآن چه گفت ؟
آنها كسانى هستند كه خداوند بر دلهايشان مهر نهاده است . . .