ساخت كه نفوس با آنها انس نداشته و عقول آنها را درك نمىكند ، مانند انداختن سنگ به جمرات و آمد و رفت مكرّر ميان صفا و مروه با امتثال اين اوامر و اعمال است كه منتهاى رقيّت و كمال عبوديّت ظاهر مىشود ؛ چه زكات كمكى است به مسلمانان و دليل آن روشن و مفهوم است و عقل بدان راغب مىباشد . روزه نيز موجب شكستن شهواتى است كه خداوند آنها را دشمن مىدارد ، و با دست بازداشتن از مشغوليّتها و سرگرميها باعث حصول فراغت براى عبادت است . ركوع و سجود در نماز نيز با افعالى كه شكل خاشعانه دارد تواضعى در برابر خداوند متعال مىباشد و نفوس بشرى نيز با تعظيم خداوند مأنوس است . امّا رفت و آمد ميان صفا و مروه و رمى جمرات و نظاير اين اعمال امورى است كه نه نفس از آنها لذّتى مىبرد و نه طبع با آنها انس دارد و نه عقل معانى آنها را درك مىكند و آنچه انسان را به انجام دادن اين اعمال وامىدارد تنها امر خداوند و صرفا قصد امتثال حكم اوست ؛ چه اجراى امر او واجب است ، و در اين امر عقل از تصرّف و دخالت معزول و نفس و طبع از سابقهء انس و انگيزهء رغبيت تهى است ، زيرا عقل هر چه را درك كند معنايش اين است كه طبع بدان گرايشى يافته و اين گرايش كمكى به او و انگيزهاى براى تحقّق دادن آن امر خواهد بود . از اين رو در اداى اعمال حجّ كمال رقيّت و نهايت عبوديّت ظاهر مىشود . به همين مناسبت پيامبر ( ص ) به خصوص در بارهء حجّ فرموده است : « لبّيك در حجّ براستى تعبّد و بندگى است » ؛ « 30 » و اين را در نماز و غير آن نفرمود . چون حكمت بارى تعالى رستگارى خلق را به اعمالى منوط و مربوط ساخته كه بر خلاف جهت هوسهاى آنهاست و زمام اين اعمال را در دست شرع قرار داده ، لذا مردم بايد در اين اعمال راه تسليم و انقياد را بپويند و به مقتضاى بندگى عمل كنند كه از ميان عبادات آنچه در تزكيهء نفس و انصراف آن از خواستهاى طبع و اخلاق و وادار كردن آن به رقيّت و عبوديّت حق تعالى مؤثّرتر است ، فهم معانى آن دشوارتر مىباشد . اينك هر گاه اين مطلب را دريافته باشى خواهى دانست كه شگفتى مردم از اين
هامش
( 30 ) بزاز مرفوعا و موقوفا آن را روايت كرده است ؛ مجمع الزوائد ، ج 3 ، ص 233 ؛ عراقى گفته است :
دار قطنى آن را در علل از حديث انس نقل كرده است .