سئوال و بازخواست او قرار مىگيرى به يادآورى ، و بدانى كه هم اكنون نيز در برابر خداوند متعال ايستادهاى و او از دل تو آگاه است . پس اگر از شناخت كنه جلال او ناتوانى دست كم در برابر او چنان بايست كه در برابر يكى از پادشاهان زمان مىايستى ، يا حتى فرض كن كه در طول نماز خود مردى شايسته از خاندانت يا از كسانى كه دوست دارى تو را به صلاح و تقوا بشناسند با دقّت و مراقبت به تو مىنگرد ، چه در اين صورت از بيم آن كه مبادا اين شخص درماندهء بينوا به تو نسبت كمى خشوع دهد ، اندام تو آرام و اعضايت خاشع و همهء اجزاى بدنت بىحركت خواهد بود ، و هرگاه با ملاحظهء بندهاى بيچاره در خود احساس ضبط نفس و رودربايستى كنى نفس خويش را مورد سرزنش قرار ده و به او بگو : تو ادعّا مىكنى كه خدا را مىشناسى و او را دوست مىدارى ؛ آيا از گستاخى خود نسبت به او شرم نمىكنى كه بندهاى از بندگان او را تا اين حدّ توقير و تعظيم مىكنى ، و از آنان مىترسى ليكن از او بيمى ندارى در حالى كه او سزاوارتر است به اين كه از او بيمناك باشى . از اين رو هنگامى كه از پيامبر ( ص ) مىپرسند : شرم از خداوند چگونه است ؟ فرمود : « همان گونه كه از مرد پارساى خاندانت شرم مىكنى . » « 27 »
فصل : توجه به خداوند
( 1 ) مىگويم : امّا دربارهء توجّه ، يكى از دانشمندان ما « 28 » گفته است : هنگامى كه تكبيرات را آغاز مىكنى عظمت خداوند سبحان را به ياد بياور ، و در برابر قدرت كبريايى او خود را كوچك ، و عبادتت را ناچيز بدان ، و كوشش خود را در انجام وظايف خدمت و به كمال رسانيدن حقيقت عبادت زبون و اندك بشمار ، و در آن هنگام كه مىگويى : اللهم انت الملك الحق ، در عظمت ملك و
هامش
( 27 ) عراقى گفته است : خرائطى آن را در مكارم الاخلاق از حديث ابى هريره نقل كرده است ؛ شعب الايمان بيهقى از حديث سعيد بن زيد به طور مرسل .
( 28 ) اسرار الصّلاة ، شهيد دوّم .