افكار و خيالات منصرف و به نماز بازگرداند ، و علل و اسباب بازدارنده و مشغول كننده را هر چه بيشتر تقليل دهد . درمان اين درد همين است و به سبب تلخى آن اكثر طبايع از آن رميدهاند ، و در نتيجه مرض در آنها مزمن شده و درد بىدرمان گشته است تا آن حدّ كه بزرگان كوشيدهاند دو ركعت نماز به جا آورند كه در آن پيرامون دنيا حديث نفس نكنند ، و از عهده برنيامدهاند ، در اين صورت به امثال ما چه اميدى مىتوان داشت ، و كاش نيمى يا ثلثى از نماز ما از وسوسهها مصون بماند تا در زمرهء كسانى باشيم كه :
خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً
« 16 » . خلاصه آن كه مقاصد دنيوى و اهداف اخروى در دل مانند آبى است كه در قدحى ريخته شود كه پر از سركه است ، ناچار به اندازهء آبى كه در قدح ريخته مىشود سركه از آن خارج مىگردد و با هم جمع نمىشوند .
آنچه شايسته است در هر ركن و شرطى از اعمال نماز در دل حاضر شود
( 1 ) بايد بگوييم اگر از خواستاران آخرتى بر تو لازم است از تذكّراتى كه دربارهء شرايط نماز و اركان آن داده شد غفلت نكنى ، امّا مقدّمات و شرايط نماز عبارت از اذان ، طهارت ، پوشاندن عورت ، برابر قبله بودن ، راست ايستادن و نيّت است .
مىگوييم : سزاوار بود وقت و مكان و توجّه به تكبيرات افتتاحيّه نماز را نيز ذكر مىكرد ، و ما به خواست خداوند آنها را به تفصيل بيان خواهيم داشت .
غزّالى مىگويد : هنگامى كه نداى مؤذن را شنيدى هراس خود را از شنيدن نداى روز بازپسين به ياد آور ، و ظاهر و باطنت را براى اجابت و شتاب در آن آماده كن ، زيرا شتاب كنندگان در اجابت اين ندا همان كسانى هستند كه در روز قيامت به لطف مورد ندا و خطاب قرار مىگيرند . پس اين صدا را بر دلت عرضه كن اگر آن را پر از شادى و خوشحالى ، و سرشار از رغبت به مبادرت و سبقت يافتى بدان در روز داورى نداى مژده و رستگارى به تو داده خواهد شد ، از
هامش
( 16 ) توبه / 102 : . . . اعمال خوب و بدى را به هم آميختند .