مىگردد ، و از حدّ اعتدال خارج مىشود و براى اعتدال نيز ضابطهاى وجود ندارد ، در حالى كه براى اين منع باكى نيست ، و روش پيشينيان گواه آن است ، زيرا آنها مىگفتهاند : نصوص را به همان گونه كه وارد شده برقرار بداريد ، حتّى هنگامى كه از مالك دربارهء استواء پرسيدند ، پاسخ داد : استواء معلوم و كيفيّت آن مجهول ، و ايمان به آن واجب ، و پرسش دربارهء آن بدعت است .
گروهى نيز راه ميانه را برگزيدند ، و تأويل را در آنچه مربوط به صفات بارى تعالى است روا دانسته ، و هر چه را متعلق به آخرت است بر ظواهر خود باقى گذاشته ، تأويل آنها را منع كردند ، و اينان طايفهء اشاعرهاند ، و معتزله از اين حدّ فراتر رفتند ، و از صفات بارى تعالى رؤيت و سميع و بصير بودن او و همچنين معراج پيامبر خدا ( ص ) را تأويل كردند ، و مدّعى شدند كه معراج جسمانى نبوده است ، و نيز عذاب قبر ، ميزان ، صراط و بخشى از احكام آخرت را مورد تأويل قرار دادند ، ليكن به حشر اجساد و بهشت اعتراف و اقرار كردند كه بهشت مشتمل بر خوردنيها و نوشيدنيها و زناشويى و لذّتهاى محسوس است ، و دوزخ مشتمل بر جسمى محسوس و سوزنده است كه پوست را مىسوزاند و پيه را مىگدازد .
و فلاسفه از حدّ معتزله جلوتر رفتند ، و همهء آنچه را درباره آخرت وارد شده تأويل كردند ، عذابها و لذّتهاى آن را آلام و لذّات عقلى و روحانى دانستند ، و حشر اجساد را منكر شدند ، و گفتند : نفوس باقى مىمانند ، در حالى كه يا معذّبند و يا متنعّم ، و عذاب و نعيم آنها به گونهاى نيست كه با حسّ درك شود ، و اينها همان دستهاى هستند كه در تأويل اسراف و زيادهروى كردهاند .
امّا حدّ ميانه بين افراط فلاسفه و تفريط و جمود حنابله به قدرى دقيق و پوشيده است كه جز اهل توفيق كه امور را در پرتو نور الهى درك مىكنند - نه از طريق سماع - از آن آگاه نمىشوند . اينان چون اسرار امور آن چنان كه هست بر آنها منكشف شود به شنيدهها و الفاظ وارده نظر مىكنند ، هر چه موافق با چيزى باشد كه آن را به نور يقين مشاهده كردهاند تأييد و آنچه را خلاف آن است تأويل مىكنند . و كسى كه شناخت خود را نسبت به اين امور تنها از طريق
راه روشن ترجمه كتاب المحجه البيضاء فى تهذيب الاحياء ( فارسى ) — صفحة 446
مساهمون: الفيض الكاشاني
ص٤٤٦