همين طور است ، و تجربه و مشاهده تو را از توضيح بيشتر در اين باره بىنياز مىكند ، چه آنجا كه عيان است چه حاجت به بيان است . همچنين اگر عقيدهء عوامى را كه اهل صلاح و پرهيزگارى هستند با عقيدهء متكلّمان و مجادلهگران مقايسه كنيم مىبينيم عقيدهء عامى در ثبات و استوارى همچون كوه قد برافراشته است ، و حادثهها و صاعقهها نمىتوانند او را به جنبش درآورند ، در حالى كه عقيدهء متكلّم كه پاسدار عقايد و معتقد به مسائل جدل است مانند رشتهاىست كه به هوا فرستاده شده و باد گاهى آن را به اين سو و زمانى ديگر به آن سو مىبرد ، جز آن كس از متكلّمان كه دلايل اعتقادات خود را به تقليد فرا گرفته ، همچنان كه اصل اعتقادات را نيز به تقليد آموخته است ، و ميان تقليد در آموختن دليل ، و فرا گرفتن مدلول تفاوتى نيست ، امّا ياد گرفتن دليل چيزى ، و استقلال نظر چيز ديگرى است كه از آن بسيار دور است . بارى ، چون كودك با داشتن اين عقيده تربيت و بزرگ شود . اگر به كسب دنيا مشغول شود ، جز آن چيزى به رويش گشوده نمىشود ، ليكن به سبب داشتن عقايد حقّ از عذابهاى آخرت مصون مىماند ، زيرا شرع مردمان عامى را بيش از آن كه ظاهر اين عقايد را به طور قطعى تصديق و باور كنند مكلّف نكرده و هرگز آنها را به بحث و بررسى و استدلال موظف نساخته است ، و چنانچه او بخواهد از پويندگان راه آخرت باشد ، و توفيق نيز به او كمك كند كه به كار و عمل پردازد ، و پرهيزگارى پيشه كند ، و نفس خود را از هوسها باز دارد ، و به رياضت و مجاهده مشغول گردد ؛ محققا بر اثر مجاهده درهايى از هدايت به روى او باز ، و با تابش انوار الهى بر قلب او حقايق اين عقايد بر او مكشوف مىگردد ، و خداوند متعال اين را وعده فرموده است كه :
وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا
« 2 » اين هدايت گوهر نفيسى است كه غايت مقصود صدّيقان و مقرّبان است ، و بر حسب مراتب مجاهده و ميزان پاكيزگى باطن ، و وارستگى از هر چه غير خداست ، و بهره گرفتن از نور يقين ،
هامش
( 2 ) عنكبوت / 69 : آنها كه در راه ما جهاد كنند قطعا هدايتشان خواهيم كرد ، و خدا با نيكوكاران است .