و يقين و تصديق است ، و اينها از جملهء چيزهايى است كه در ذهن كودك بدون نياز به برهان جايگزين مىشود ، از فضل و كرم بارى تعالى است كه دل انسان را در آغاز نوجوانى براى ايمان منشرح و گشاده كرده بطورى كه بدون نياز به حجّت و برهان آن را مىپذيرد . و اين معنا را چگونه مىتوان منكر شد در حالى كه همهء اصول عقايد عوام تلقين و تعليم محض مىباشد . بلى اعتقادى كه از مجرّد تقليد حاصل مىشود در آغاز خالى از نوعى ضعف نيست به اين معنا كه اگر نقيض آن عقيده به او القا شود آن را مىپذيرد ، از اين رو ناگزير بايد عقايد را در دل كودك و عامى تقويت و تثبيت كرد تا در آنها رسوخ يابند و دستخوش تزلزل نشوند ، و طريق تقويت و اثبات آنها در كودك اين نيست كه به او فنّ جدل و كلام آموخته شود ، بلكه بايد به تلاوت قرآن و تفسير آن و خواندن احاديث و معانى آنها ، و اقامهء تكاليف عبادى بپردازد در نتيجه به سبب آنچه از ادلّه و براهين قرآن ، و شواهد و فوايد احاديث به گوش او ميرسد ، و انوارى كه از عبادات و اداى تكاليف الهى بر دل او مىتابد ، و تأثيراتى كه از ديدار و همنشينى صالحان و مشاهدهء سيما و هيأت و روش آنان در خضوع و تسليم نسبت به خدا و بيم از او در وى پديد مىآيد ، پيوسته ايمانش نيرومندتر و راسختر مىشود .
بنابراين نخستين تلقين به منزلهء پاشيدن بذر اين اعتقادات در سينهء كودك است » ، اسباب مذكور در حكم آبيارى و پرورش اين بذر است تا رشد كند و نيرومند و برومند شود ، و شجرهء طيّبهء ريشهدارى گردد كه
أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِي السَّماءِ
« 1 » .
و بايد گوش كودك را از شنيدن جدل و كلام بشدّت حراست كرد ، چه تزلزل و تشويشى كه از جدل در او پديد مىآيد بيش از آرامش حاصل از آن بوده ، و مفاسد آن بيشتر از مصالح آن مىباشد ، بلكه تقويت اعتقادات كودك از طريق جدل شبيه اين است كه درخت را با پتك آهنين بكوبند به اميد آن كه قوى شود و شاخ و برگ آن زياد گردد ، امّا بسا كه ريز ريز شود و تباه گردد ، و غالبا
هامش
( 1 ) ابراهيم / 24 : . . . كه ريشهء آن ( در زمين ) ثابت و شاخهء آن در آسمان است .