فصل
( 1 ) خداوند متعال به آفريدگانش مهربانتر از آن است كه آنان را به ارتكاب گناه مجبور ، و سپس آنها را به سبب آن عذاب كند ، چنان كه فرموده است :
ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ *
« 11 » و نيز او نيرومندتر از آن است كه امرى را اراده كند و تحقّق نيابد ، چنان كه فرموده است :
وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ *
« 12 » بنابراين چنان كه امام صادق ( ع ) فرموده است « 13 » : « نه جبر است و نه تعويض بلكه امرى ميان اين دو امر است ؛ و فرموده است : اين امر بدان مىماند كه شخصى را در حال ارتكاب گناه مشاهده ، و او را از آن نهى كنى ، و وى از آن دست باز ندارد ، تو او را رها مىكنى ، و او آن گناه را بهجا مىآورد ، بىشكّ در آن هنگام كه سخنت را نپذيرفت ، و او را به حال خود رها كردى ، او را به ارتكاب گناه فرمان ندادهاى . » امام رضا ( ع ) فرموده است : « خداوند متعال به اجبار اطاعت نمىشود ، و به غلبه نافرمانى نمىگردد . او بندگانش را در مملكت خود مهمل رها نكرده است .
مالك هر چيزى است كه در ملك آنهاست ، و قادر به هر چيزى است كه در قدرت آنهاست ؛ اگر بندگان راه طاعت پويند خداوند راه آنان را سدّ نمىكند ، و مانع آنها نمىشود ، و اگر نافرمانى او را در پيش گيرند ، چنانچه بخواهد ميان آنان و گناه حايل مىشود ، و اگر حايل نشود و آن كار را انجام دهند ، او آنها را در آن گناه وارد نكرده است . » « 14 » امام باقر ( ع ) فرموده است : « در تورات نوشته شده است اى موسى ! من تو را
هامش
( 11 ) آل عمران / 182 : اينها به خاطر چيزى است كه دستهاى شما از پيش فرستاده و خداوند به بندگان ستم نمىكند .
( 12 ) انسان / 30 : و شما چيزى نمىخواهيد مگر اين كه خدا بخواهد .
( 13 ) كافى ، كلينى ، ج ص 160 ، به شمارهء 13 .
( 14 ) توحيد ، صدوق ، ص 270 .