شنوايى و بينايى كمال است و چطور امكان دارد كه مخلوق كاملتر از خالق و مصنوع شريفتر و جامعتر از صانع باشد ، و چگونه ممكن است اين تقسيم عادلانه باشد هر گاه نقص را متوجّه او كنيم و كمال را در مخلوق و مصنوع او بدانيم ، يا چگونه امكانپذير است استدلال ابراهيم ( ع ) در برابر پدرش ( عمويش . م ) كه به سبب نادانى و درماندگى بتان را مىپرستيد درست باشد كه به او گفت :
لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَ لا يُبْصِرُ وَ لا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً
« 31 » و اگر سخن ابراهيم ( ع ) دربارهء معبودش را به او برگردانيم حجّت وى باطل و دليلش ساقط خواهد شد ، و قول حق تعالى كه :
وَ تِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ
« 32 » صدق نخواهد كرد ، و خداوند متعال برتر و منزّه از اين است ، بلكه دورى به هر اندازه باشد مانع شنوايى او نبوده ، و تاريكى حايل بينايى او نيست ؛ هيچ شنيدنى هر چند پنهان باشد از علم او دور نيست ، و هيچ ديدنى هر چند ريز و خرد باشد از ديد او بر كنار نمىباشد ، او رازها و سخنان بيخگوشى را مىشنود ، و آنچه را در اعماق خاك است مىبيند ، و حركت ذرّه را در امواج فضا مىداند ، و جنبش مورچه سياه را بر روى سنگ سخت در شب تاريك ، بلكه آنچه ريزتر و ناپيداتر از آن است مىداند ، و ذرّهاى از آنچه در آسمانها و زمين است از علم او پنهان نيست ،
يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَ ما يَخْرُجُ مِنْها وَ ما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَ ما يَعْرُجُ فِيها *
، . . .
وَ يَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ ، وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها
، . . .
وَ ما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها وَ ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَ لا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ
، . . .
يَعْلَمُ ما تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى وَ ما تَغِيضُ الْأَرْحامُ وَ ما تَزْدادُ وَ كُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ ، عالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعالِ ، سَواءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَ سارِبٌ بِالنَّهارِ
« 33 » .
هامش
( 31 ) مريم / 42 : . . . چرا چيزى را پرستش مىكنى كه نمىشنود و نمىبيند و هيچ مشكلى را از تو حلّ نمىكند .
( 32 ) انعام / 83 : اينها دلايل ما بود كه به ابراهيم در برابر قومش داديم .
( 33 ) حديد / 4 : آنچه را در زمين فرو مىرود مىداند ، و آنچه را از آن خارج مىشود ، و آنچه از آسمان نازل مىگردد ، و آنچه به آسمان بالا مىرود ، انعام / 59 : آنچه را در خشكى و درياست مىداند ، هيچ برگى ( از درختى ) نمىافتد مگر اين كه از آن آگاه است . فصلّت / 47 : هيچ ميوهاى از غلاف خود خارج نمىشود ، و هيچ مؤنّثى باردار نمىگردد و وضع حمل نمىكند مگر به علم و آگاهى او . رعد / 8 : ( خدا ) از جنينهايى كه هر انسان يا حيوان مادهاى حمل مىكند آگاه است ، و نيز از آنچه رحمها كم مىكنند ( پيش از موعد مقرّر مىزايند ) و هم از آنچه افزون مىكنند و هر چيز نزد او مقدار معيّنى دارد ، داناى غيب و شهود است و بزرگ و متعالى است ، آن كه پنهانى سخن بگويد و يا آشكارا نزد او برابر است ، و آن كه شبانگاه مخفيانه حركت مىكند يا در روشنايى روز .