و اگر جوهر است چطور ممكن است قائم به نفس و نامتحيّز باشد « 9 » ، پاسخ اين است كه اين مطلب از مسائل علم مكاشفه است ، و ذكر آن در علم معامله شايسته نيست . و غرض ما در اين جا بيان علم معامله است .
مىگويم : من اين حديث را به طور كافى در كتاب خود به نام عين اليقين كه آن را در علم مكاشفه تصنيف كردهام شرح دادهام ، كتاب مذكور مشتمل بر انوار حكمتها و اسرار سخنان معصومين ( ع ) است .
غزّالى مىگويد : پيامبر ( ص ) فرموده است : « انسان به سبب حسن خلق مرتبهء روزهگير شبزندهدار را به دست مىآورد ، و حسن خلق او به كمال نمىرسد مگر آنگاه كه عقلش كامل گردد ، در اين هنگام ايمانش نيز كامل شده ، و خدا را فرمانبردار گرديده ، و دشمن خود ابليس را نافرمانى خواهد كرد . » « 10 » ابو سعيد خدرى روايت كرده كه پيامبر ( ص ) فرموده است : « براى هر چيزى تكيهگاهى است ، و تكيهگاه مؤمن خرد او و عبادت وى به اندازهء عقل اوست « 11 » آيا سخن فاجران را نشنيدهايد كه مىگويند :
لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ .
» « 12 » از براء بن عازب نقل شده كه گفته است : پيامبر ( ص ) فرمود : « فرشتگان به وسيلهء عقل در طاعت حقّ تعالى جدّ و جهد مىكنند ، و مؤمنان فرزند آدم به اندازهء خردشان در اين راه مىكوشند ، از اين رو فرمانبردارترين آنها خردمندترين آنهاست . » « 13 »
هامش
( 9 ) حيّز اصطلاح فلسفى است ، و در معنا و فرق آن با مكان ميان فلاسفه اختلاف است ، بعضى آن را با مكان مترادف دانستهاند ( فرهنگ معارف اسلامى ) . - م .
( 10 ) عراقى گفته است : اين روايت را داوود بن محبر در كتاب العقل از حديث عمرو بن شعيب از پدرش از جدّش نقل كرده است . من مىگويم : اين حديث را كلينى در كافى ، ج 2 ، ص 103 ، به شماره 18 ذكر كرده است .
( 11 ) كنز الفوائد ، كرابكى ؛ بحار ، ج 1 ، ص 96 .
( 12 ) ملك / 10 : اگر ما گوش شنوا داشتيم . يا تعقّل مىكرديم جزء دوزخيان نبوديم .
( 13 ) عراقى گفته است : داوود بن محبر و بغوى در معجم الصّحابه از ابن عازب كه يكى از صحابه و غير از براء بن عازب است آن را به همان سندى كه ابن محبر ذكر كرده روايت كردهاند .