حيرت شده است . از اين رو پيامبر خدا ( ص ) فرموده است : « كسى كه به آنچه مىداند عمل كند ، خداوند علم آنچه را نمىداند نصيب او مىگرداند . » « 77 » در يكى از كتب پيشين آمده است : اى بنى اسرائيل ! نگوييد : علم در آسمان است ، چه كسى آن را فرود مىآورد ، يا در اعماق زمين است چه كسى آن را بالا مىبرد ، يا آن طرف درياهاست كيست كه از آنها گذشته آن را بياورد ، چرا كه گوهر علم در كان دلهاى شما نهاده شده است ، در پيشگاه من خود را به آداب روحانيان آراسته و اخلاق صدّيقان را پيشه كنيد ، تا علم را از دلهاى شما به ظهور رسانم به گونهاى كه شما را بپوشاند و در خود فرو برد .
سهل شوشترى گفته است : عالمان و زاهدان و عابدان از دنيا رفتند در حالى كه دلهاى آنها قفل شده بود ، تنها دلهاى صدّيقان و شهيدان است كه بازو گشاده مىشود ، سپس آيهء :
وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ
« 78 » را خواند ، و اگر ادراك قلب صاحبدلان به وسيلهء نور باطن حاكم بر علم ظاهر نبود پيامبر ( ص ) نمىفرمود :
« از دلت بپرس اگر رخصت داد عمل كن . » « 79 » و نيز پيامبر ( ص ) در آنچه از پروردگارش نقل كرده فرموده است : « بنده پيوسته با به جا آوردن نوافل به من نزديك مىشود تا او را دوست بدارم ، و چون دوستدار او شوم گوش و چشم او خواهم شد . » « 80 » اين بدان علت است كه بسيار معانى دقيقى از اسرار قرآن كه به قلب وارستهاى كه خود را براى ذكر و فكر خالص ساخته است خطور مىكند ، در حالى كه كتابهاى تفسير از آنها خالى است و دانشمندترين مفسّران از آن دقايق آگاه نمىشود ، و هنگامى كه اين معانى بر انسان مراقب منكشف مىشود ، و آنها را بر مفسّران عرضه مىكند او را تحسين مىكنند ، و مىدانند كه اينها آگاهيهايى است كه ويژهء دلهاى پاك است و از الطاف خداوند متعال نسبت
هامش
( 77 ) حلية الاولياء ، ابو نعيم ، از حديث انس ( المغنى ) .
( 78 ) انعام / 59 : و كليدهاى غيب نزد اوست .
( 79 ) مأخذ آن پيش از اين ذكر شده است .
( 80 ) كافى ، ج 2 ، ص 352 ؛ تيسير الوصول ، ج 3 ، ص 293 ، ابن ربيع شيبانى از بخارى .