سفيان بن عينيه گفته است : چگونه ديگران از دانش من سود برند ، و حال آن كه من خود را از سود آن محروم كردهام . ميان مردم در حلال و حرام فتوا دادن جايز نيست ، مگر براى كسى كه بيشتر از همهء مردم زمان و ناحيه و شهر خود پيامبر ( ص ) را پيرو و فرمانبردار باشد ، و از صحّت آنچه فتوا مىدهد مطمئن باشد . پيامبر ( ص ) فرموده است : فتوا عبارت است از بسا ، شايد و اميد است ، زيرا فتواى قطعى دادن امر خطيرى است . امير مؤمنان على ( ع ) به يكى از قاضيان فرمود : « آيا ناسخ و منسوخ كتاب خدا را مىشناسى ؟ عرض كرد : نه ؛ فرمود : آيا بر مقصود خداوند در مثلهاى قرآن آگاهى يافتهاى ؟ گفت : نه ؛ فرمود : در اين صورت هلاك شدهاى و ديگران را هلاك مىكنى . فتوا دهنده نيازمند آن است كه معانى قرآن ، حقايق سنن ، بواطن اشارات ، آداب ، اجماع و اختلاف را بداند ، و اصولى را كه بر آنها اجماع و يا اختلاف كردهاند بشناسد ، سپس حسن انتخاب و پس از آن عمل شايسته ، و بعد از آن حكمت و پس از آن تقوا داشته باشد ؛ پس از اينها اگر بتواند فتوا دهد .
7 - عالم بايد بيشتر اهتمام خويش را به علم باطن ، مراقبت دل ، شناخت راه آخرت و سلوك آن ، مصروف بدارد ،
( 1 ) و به كشف آنها از راه مجاهده و مراقبه اميد صادق داشته باشد ، زيرا مجاهده در دقايق علم قلوب ، انسان را به مشاهده مىرساند ، و چشمههاى حكمت را در دل جارى مىسازد . امّا كتاب و تعليم در اين راه كافى نيست ، و گلهاى حكمت كه بيرون از حدّ و شمارش است تنها از طريق مجاهده ، مراقبه ، مواظبت بر اعمال ظاهر و باطن ، نشستن با خداى در خلوت با حضور قلب و صفاى فكر ، پيوستن به خدا و بريدن از غير او باز و شكفته مىشود ، چه اينها كليد الهام و سرچشمهء كشف است . چه بسيار دانشجويى كه مدّتى دراز به تحصيل پرداخته است ليكن قادر نيست از حدود شنيدههاى خود كلمهاى تجاوز كند ، و بسا دانشجويى كه به تحصيل آنچه مهمّ و لازم است بسنده كرده به عمل و مراقبت دل مشغول شده و خداوند ابواب لطايف حكمت را به روى او باز كرده ، به گونهاى كه عقول صاحبدلان و خردمندان در كار او دچار