طريق حجّ برداشته است ، چه او به سعادت نزديكتر است . بنابراين علوم سه قسم است :
قسم اوّل به منزلهء فراهم كردن توشه و خريدن شتر سوارى است ، و اين عبارت از دانش پزشكى و فقه و ديگر علومى است كه در دنيا به مصالح بدن مربوط مىشود .
قسم دوّم به منزلهء پيمودن بيابانها و گذر كردن از درّهها و گردنههاست ، و آن عبارت است از علم اخلاق يا تهذيب باطن از تيرگيهاى صفات ، و برآمدن بر گردنههاى بلندى از تصفيهء نفس كه متقدّمان و متأخران در برابر آنها درماندهاند ، بجز كسانى كه خداوند آنها را موفّق داشته است . اين علم در حكم پيمودن راه است ، و تحصيل آن مانند دانش راهشناسى و دانستن منزلگاههاى راه مىباشد ، همان گونه كه دانستن منازل راه و جادّههاى بيابان بدون پيمودن آنها براى رسيدن به مقصد سودى ندارد ، علم تهذيب اخلاق نيز بدون اين كه شخص مستقيما به تهذيب خود بپردازد ، متضمن فايدهاى نيست ، ليكن كوشش در تهذيب اخلاق بدون داشتن علم آن نيز غيرممكن است .
قسم سوّم به منزلهء خود حجّ و اركان آن است ، و آن عبارت است از خداشناسى و دانستن صفات و افعال و فرشتگان او و همهء آنچه ما در شرح علم مكاشفه ياد كردهايم ، و در اين جاست كه رستگارى و نيل به سعادت به دست مىآيد . امّا رستگارى براى هر كسى كه پويندهء اين راه و هدفش همين مقصد ، يعنى سلامت و نجات باشد حاصل مىگردد ، ولى رسيدن به سعادت جاويد تنها نصيب عارفان مىشود ، همانهايى كه مقرّبان درگاه الهى ، و در جوار او به روح و ريحان متنعّم مىباشند ، و آنهايى كه از رسيدن به قلّهء كمالات بازداشته شدهاند نيز از نجات و سلامت بهرهمند مىشوند . چنان كه خداوند متعال فرموده است :
فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَ رَيْحانٌ وَ جَنَّةُ نَعِيمٍ . وَ أَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ ، فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ
« 19 » ، و هر كس روى به اين مقصد نياورده و براى
هامش
( 19 ) واقعه / 90 و 91 : امّا اگر او از مقرّبان باشد ، در روح و ريحان و بهشت پر نعمت است ، و امّا اگر از اصحاب يمين باشد ( به او گفته مىشود ) سلام بر تو از سوى دوستانت كه از اصحاب اليمين هستند .