فتاوا ، علم نحو و لغت كه به كتاب و سنّت تعلّق دارند و جز آنها به ديدهء حقارت بنگرد ؛ علومى كه ما در مقدّمات و متمّمات آنها را از انواع دانشهايى شمردهايم كه واجب كفايى مىباشند . و مبالغه ما را در ستايش علم آخرت نبايد بر تقبيح اين علوم حمل كند ، چه آنانى كه بار علم را به دوش مىكشند مانند نگهبانان و مرزداران و مجاهدان در راه خدا مىباشند ، كه برخى از آنها رزمنده ، دستهاى مدافع و پاسدارند ، گروهى از آنها سقايت ديگران را بر عهده دارند ، و دستهاى نگهبان چهارپايان و اسبان مىباشند ، و هر كدام از آنها كه نيّتش اعلاى دين خدا باشد ، نه به چنگ آوردن غنايم در پيشگاه او مأجور است ، عالمان نيز به همين گونهاند . خداوند فرموده است :
يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ
« 17 » و نيز :
هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ
، فضيلت و برترى امرى نسبى است ، و اگر ما صرّافان را در مقايسه با پادشاهان حقير بشماريم دليل بر آن نيست كه آنان در مقايسه با كفشگران و رفتگران نيز كوچك و حقيرند ، و نبايد گمان كرد كه هر كس از مرتبهء بلندترى فرود آيد او براى هميشه از قدر و منزلتش ساقط شده است ، چه عالىترين درجات به پيامبران اختصاص دارد ، و پس از آنها اوليا و سپس راسخان در علم و پس از آنها صالحان و شايستگان بر حسب تفاوتى كه در درجات آنهاست قرار دارند ، و خلاصه هر كس ذرّهاى نيكويى كند مزد آن را خواهد گرفت ، كه
فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ
« 18 » ، و هر كس مقصودش از تحصيل علم ، خداوند باشد هر علمى كه هست ناچار مايهء سود و بالا رفتن مرتبهء او خواهد بود .
9 - دانشجو بايد نسبت و فاصلهء علوم را با مقصدش بداند ،
( 1 ) تا علمى را كه مرتبهاش بلندتر و به مقصدش نزديكتر است برگزيند ، و مهمّ را بر غير آن ترجيح دهد . منظور از مهمّ علمى است كه دانستن آن برايت اهميّت دارد ، و آنچه براى
هامش
( 17 ) مجادله / 11 : خداوند آنها را كه ايمان آوردهاند و كسانى را كه از علم بهره دارند درجات عظيمى مىبخشد .
( 18 ) زلزال / 7 : و هر كس به اندازهء ذرهاى كار نيك كرده ( پاداش ) آن را خواهد ديد .