مشاهده اين احوال صحّت اين حديث روشن است .
9 - گردنكشى در برابر حقّ و ناخوش داشتن آن و حرص بر مجادله در آن : تا آن حدّ كه مبغوضترين چيز نزد مناظره كننده اين است كه حقّ بر زبان خصمش جارى شود ، و هر وقت اين اتّفاق بيفتد ، آستين بالا مىزند و با منتهاى كوشش آن را ردّ و انكار كرده ، و حدّ اعلاى امكاناتش را صرف مىكند تا با نيرنگ و مكر و حيله او را به كلّى دفع و از صحنه بيرون كند . پس از آن كشمكش و جدال جزء طبيعت او مىشود ، و هر سخنى به گوشش برسد انگيزهاى براى اعتراض بر آن در طبع او پديد مىآيد ، تا آن جا كه نسبت به ادلّهء قرآن و الفاظ شرع نيز اين حالت بر دل او چيره مىشود ، و برخى از اين ادلّه را در مقابل هم قرار مىدهد . با اين كه جدال در مقابله با باطل منع شده و پيامبر ( ص ) به ترك آن فرمان داده و فرموده است : « كسى كه بر باطل است و دست از مجادله برمىدارد ، خداوند خانهاى در حومهء بهشت برايش خواهد ساخت ، و آن كه بر حقّ است و جدال را ترك مىكند خداوند در صدر بهشت برايش خانهاى بنا خواهد كرد . » « 10 » خداوند ميان كسى كه بر پروردگار دروغ بندد و آن كه حقّ را تكذيب كند تفاوتى ننهاده و آنها را برابر دانسته و فرموده است :
وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ
« 11 » ، و نيز :
فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَ كَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ
. « 12 » 10 - ريا يعنى ملاحظهء خلق و كوشش در به دست آوردن دل و جلب توجّه آنها : اين دردى است كه درمان آن دشوار است ، و انسان را به سوى بزرگترين گناهان كبيره مىكشاند ، چنان كه شرح آن به زودى در كتاب ريا خواهد آمد . هدف مناظره كننده در اين كار چيزى جز اين نيست كه خود را به
هامش
( 10 ) ابو داوود ، ابن ماجه و ترمذى آن را نقل كردهاند ، التّرغيب ، ج 1 ، ص 130 .
( 11 ) عنكبوت / 68 : چه كسى ستمكارتر از آن كس است كه بر خدا دروغ بندد ، يا حقّ را پس از آن كه به سراغش آمد تكذيب كند .
( 12 ) زمر / 32 : چه كسى از آن كه بر خدا دروغ بندد ، و سخن راست را كه به سراغ او آمده تكذيب كند ستمكارتر است ؟