7 - شادى كردن بر اندوه مردمان و اندوهگين شدن از شادى آنان :
هر كس آنچه را كه براى خود دوست مىدارد براى برادر مؤمنش دوست ندارد از اخلاق مؤمنان بدور است ، و كسى كه با اظهار فضل ، فخر فروشى و مباهات كند ناچار آنچه همگنان و امثال او را كه در فضل ادّعاى برابرى با او را دارند اندوهگين مىكند او را شادمان مىسازد ، و دشمنى ميان آنان مانند دشمنى درّندگان با يكديگر است ، كه چون يكى از آنها از دور ديگرى را ببيند لرزه بر اندام او مىافتد ، و رويش زرد مىگردد . همچنين هنگامى كه مناظره كنندهاى مناظره كنندهء ديگرى را مشاهده مىكند رنگش متغيّر و افكارش مضطرب مىشود ، چنان كه گويى شيطانى سركش يا درّندهاى خطرناك ديده است . در اين جاست كه بايد گفت كجاست آن همدلى و انس و آرامش كه ميان علماى دين به هنگام ديدار يكديگر جريان مىيافت ، و كجاست آن برادرى و هميارى و مشاركت در خوشى و ناخوشى كه ميان آنها وجود داشت ، تا آن حدّ كه گفته شده است : دانش ميان دانشمندان رحمى است كه آنها را به يكديگر پيوند مىدهد .
در زشتى روشى كه گفته شد همين بس كه لازمهء آن اتّخاذ اخلاق منافقان و دور شدن از صفات مؤمنان و پرهيزكاران است .
8 - نفاق : در نكوهش آن نيازى به ذكر شواهد نيست ، و مناظره كننده ناگزير از داشتن نفاق است ، زيرا دشمنان و دوستان و هواداران خود را ديدار مىكنند ، و چارهاى نمىبينند جز اين كه با آنها به زبان ، دوستى كنند ، و به موقعيّت و احوال آنها ارج نهند ، در حالى كه گوينده و شنونده و همهء كسانى كه سخنان او را مىشنوند مىدانند كه گفتههايش پوچ و دروغ و نفاق و فجور است ، و اينها به زبان ، دوست و به دل دشمنند . ما از مذموم بودن اين روش به خدا پناه مىبريم . پيامبر خدا ( ص ) فرموده است : « هنگامى كه مردم علم فرا گيرند و عمل را واگذارند ، و به زبان دوستى و به دل با يكديگر دشمنى كنند ، و پيوند خويشاوندى را ببرند خداوند بر آنها لعنت مىفرستد ، و كر و كورشان مىگرداند . » « 9 » با
هامش
( 9 ) طبرانى از حديث سلمان به سند ضعيف روايت كرده چنان كه در المغنى است .