محض و خروج از راه صواب مىباشد ؛ از اين رو ديده مىشود بسيارى از مناظرههايى كه در محافل و مجامع انجام مىشود ، به مجادلهء صرف مىانجامد ، تا آن جا كه اعتراض كننده مطالبه دليل مىكند . و مدّعى با علم به آن از گفتن دليل خوددارى مىكند ، و مجلس با ناخشنودى و اصرار بر مخالفت و لجاج پايان مىيابد . اين روش ، فساد و تبهكارى و خيانت نسبت به شرع مطهّر ، و دخول در زمرهء كسانى است كه علم خود را كتمان مىكنند ، در حالى كه طبق حديث شريف نبوى ( ص ) بايد دانش خود را ظاهر كنند .
هشتم - با كسى مناظره كند كه در علم مستقلّ و خودكفا باشد ، تا اگر طالب حقّ است بتواند از او استفاده برد . امّا مناظره كنندگان غالبا از مناظره با دانشمندان بزرگ و فحول علم دورى مىجويند ، از بيم آنكه حقّ بر زبان آنها جارى مىشود ، و رغبت دارند با كسانى كه در علم از آنها پستترند مناظره به عمل آورند ، به اين اميد كه باطل خود را ترويج كنند ، و آنان را تحت تأثير قرار دهند .
براى مناظره غير از شروط و آدابى كه ذكر شد شرايط و آداب دقيق ديگرى نيز وجود دارد ، ليكن از آنچه ذكر كرديم مىتوان دانست كه چگونه بايد براى خدا مناظره كرد ، و آن كه مناظره مىكند براى خداست يا به خاطر چيزى ديگر .
خلاصه بايد دانست آن كه مناظره و مجادله با شيطان را - كه بر دل او چيره و دشمنترين دشمنان اوست و پيوسته او را به نابودى مىكشاند - رها مىكند ، و در مسائلى كه مجتهد در آنها مصيب و يا شريك در اجر مصيب است با ديگرى به مناظره مىپردازد ريشخند شيطان بوده و مايهء عبرت دانشجويان است . به همين سبب شيطان از اين كه او را در اعماق تيرگى آفتها و بلاها فرو برده است شادى و او را سرزنش مىكند ، آفتهايى كه اينك ما آنها را برشمرده و شرح مىدهيم .
آفتهاى مناظره و خويهاى مهلكى كه از آنها پديد مىآيد
( 1 ) بايد دانست مناظرهاى كه براى برترىجويى و خاموش ساختن طرف ، و