شرايط مناظره و آداب آن
( 1 ) بايد دانست مناظره در مسائل دين از احكام دين است ، ليكن شرايط و محلّ و وقت خاصّ دارد ؛ هر كس به صورت صحيح بدان قيام و شرايط آن را رعايت كند حدود آن را به جا آورده و از سلف صالح پيروى كرده است . چه آنان جز براى خدا ، و طلب آنچه در پيشگاه او حقّ است مناظره نمىكردند .
آن كه براى خدا و در راه او مناظره مىكند نشانههايى دارد كه با توجّه به آنها شروط و آداب مناظره معلوم مىشود .
اوّل - اين كه قصد او از مناظره ، ادراك حقّ و طلب ظهور آن باشد ، به هر صورتى كه اتّفاق افتد ، نه اين كه مقصودش آن باشد كه رأى و وسعت دانش و صحّت نظر خود را اظهار كند ، زيرا اين عمل مجادله و مراء است كه اكيدا پرداختن به آن نهى شده است . از نشانههاى اين قصد اين است كه مناظره را تنها زمانى انجام مىدهد كه در آن اميد تأثير داشته باشد ، امّا اگر بداند كه طرف مناظره حقّ را نمىپذيرد ، و از رأى خويش برنمىگردد ، مناظره با او جايز نيست هر چند بر اثر آن خطايش بر او آشكار شود ؛ زيرا مناظره با او لطماتى را در آينده به بار خواهد آورد ، و هدفى كه از آن مطلوب است نيز به دست نخواهد آمد .
دوّم - در هنگام انجام دادن مناظره چيزى كه مهمتر از آن باشد وجود نداشته باشد ، زيرا هر گاه مناظره به صورت شرعى آن انجام و واجب شده باشد ، از واجبات كفايى است ، و اگر در آن هنگام واجب عينى يا كفايى مهمّترى متوجّه مناظره كننده شود ، اشتغال او به مناظره جايز نيست . از جملهء واجباتى كه در اين زمان اقامه نمىشود امر به معروف و نهى از منكر است ، گاهى مناظره كننده در مجلس خود با شمارى از منكرات روبروست - چنان كه اين امر بر كسانى كه اين گونه احوال و افعال واجب و حرام را بررسى كردهاند پوشيده نيست - در حالى كه او دربارهء مسائل دقيق علمى و يا فروع شرعى مناظره مىكند ، كه يا اتفاق نمىافتند و يا وقوع آنها كم و نادر است ، بلكه در مجلس مناظره از او و