سبب عجز ذاتى و يا عدم توانايى در تحصيل شرايط لازم ، قادر به استنباط مذكور نيست جايز است از عالم متديّنى كه به او معتقد و اهل استنباط باشد تقليد كند ، و اگر اين گونه عالمان متعدّد باشند از آن كه عالمتر و پرهيزگارتر است تقليد كند ؛ اگر امر بر او مشتبه باشد در تقليد از هر كدام آنها مخيّر است ، و بايد تا آن جا كه مىتواند احتياط كند . در حديث اهل بيت ( ع ) پيرامون اختلاف روايات آنها آمده است كه فرمودهاند : « از باب تسليم به هر يك از دو روايت عمل كنى جايز است « 58 » . »
باب چهارم سبب رو آوردن مردم به مناظره و شرايط و آداب و آفات آن
( 1 ) اين باب در سبب رو آوردن مردم به مناظره و ذكر شرايط و آداب و آفات آن است ، و من در عنوان اين باب ، و گفتار غزّالى اندك تصرّفى كردهام .
سبب رو آوردن مردم به مناظره
( 2 ) بدان چون خلافت پس از خلفاى نخستين به گروههايى رسيد كه از دين چيزى نمىدانستند ، اينان ناگزير شدند از فقيهان كمك بخواهند ، و در همهء احوال با آنها مصاحبت داشته باشند ، و براى اين كه در جريان صدور كليّهء احكام خود فتواى آنها را به دست آورند ، از آنان بخواهند تصدّى امور قضا و حكم را عهدهدار شوند . چون مردم آن روزگار عزّت عالمان و رو آوردن حاكمان و واليان را به آنان - در حالى كه اين حاكمان از آنها اعراض داشتند - مشاهده كردند ، براى طلب علم سربرافراشتند ، تا از سوى حاكمان مورد عزّت و احترام قرار گيرند ، و جاه و مقام به دست آورند . از اين رو به علم فتاوا رو آوردند ، و علم خود را بر حكمرانان عرضه كردند ، و با آنها آشنا شدند ، و از
هامش
( 58 ) كافى ، ج 1 ، ص 66 .