آنان حكومت و جايزه خواستند . برخى از آنان محروم شدند ، و بعضى به مقصود رسيدند ، و آن كه پيروز شد از ذلّت طلب و خوارى پستى و حقارت مصون نماند ، در نتيجه فقيهان كه تا آن زمان مطلوب مردم بودند ، طالب مردمان و حاكمان شدند ، و پس از آن كه بر اثر اعراض از پادشاهان و حاكمان عزيز و محترم شده بودند در نتيجه رو آوردن به آنها خوار و زبون گشتند ، بجز كسانى از عالمان دين كه در هر زمان خداوند آنان را مصون و موفّق داشته است . سپس برخى از سران و زمامداران به اقوال و آراى مردم پيرامون اصول عقايد گوش دادند ، و مايل شدند ادلّهء آنها را در اين باره بشنوند ، و هنگامى كه مردم رغبت حاكمان را به مناظره و مجادله دريافتند ، رو به سوى علم كلام آوردند ، و كتابها در اين زمينه تصنيف كردند ، و طرق مجادله را معيّن ، و فنون ردّ و نقض را در مقالات استخراج و مرتّب كردند ، و مدّعى شدند كه مقصود آنها پاسدارى از دين خدا و دفاع از سنّت و ريشهكن كردن بدعت است . پس از آن سران و فرمانروايانى پديد آمدند كه غور در كلام و بحث و مناظره در آن را مصلحت ندانستند ، زيرا ادامهء آن موجب بروز كينهها و دشمنيهايى مىشد كه به ويرانى شهرها منجّر مىگرديد ، و تمايل پيدا كردند در فقه و اولويّت مذاهب مجتهدان بحث و مناظره شود . از اين رو مردم كلام و اقسام علوم را رها كردند ، و به مسائل مورد اختلاف ائمّهء فقه رو آوردند ، و ادّعا كردند كه مقصود آنها استنباط دقايق شرع ، و بيان علل اختلاف آرا ، و فراهم ساختن اصول فتواهاست ، و در اين زمينه كتابهاى زياد تصنيف ، و استنباطهاى بسيار كردند ، و انواع مجادله را كه تا به امروز ادامه دارد ترتيب دادند . و معلوم نيست كه خداوند براى روزگاران پس از ما چه تقدير كرده است . آرى انگيزهء مردم در رو آوردن به بحث و مناظره در مسائل مورد اختلاف همين بوده است . و اگر نفوس ارباب دنيا به يكى ديگر از علوم رغبت پيدا مىكرد ، مردم نيز به سمت آن علم رو مىآوردند ، و از توجيه و بهانهتراشى دست نمىكشيدند و مىگفتند آنچه را كه بدان مشغولند علم دين ، و مطلوب آنها تنها تقرّب به درگاه پروردگار جهانيان است .
راه روشن ترجمه كتاب المحجه البيضاء فى تهذيب الاحياء ( فارسى ) — صفحة 193
مساهمون: الفيض الكاشاني
ص١٩٣