و اين همان علم مكنون است كه در كتابها نوشته نمىشود ، و آنچه براى آگاهى از آن مىتواند در آغاز به انسان كمك كند يادگيرى و مشاهدهء احوال علماى آخرت است ، چنان كه نشانههاى اين عالمان را به زودى بيان خواهيم كرد . و در آخر كار مجاهده و رياضت و تصفيهء قلب و فارغ ساختن آن از علايق دنيوى ، و در اين امر تشبّه جستن به پيامبران و اولياى الهى است ، تا براى هر كوشندهاى به اندازهاى كه روزى اوست نه به اندازه كوشش او مسائلى از آن علم برايش روشن گردد ، ليكن از سعى و تلاش در اين راه نيز چارهاى نيست ، زيرا كليد هدايت مجاهده است ، و جز آن راهى وجود ندارد .
امّا دانشهايى كه جز مقدار مخصوصى از آن ستوده نيست علومى است كه ما آنها را در واجبات كفايى ذكر كردهايم ، چه در هر دانشى اندازهاى است كه حدّاقل است ، و اندازهاى است كه حدّ وسط است ، و نهايتى است كه از حدّ وسط مىگذرد و تا آخر عمر از آن گريزى نيست . اينك تو يكى از دو كس باش ، يا به اصلاح نفس خويش مشغول شو ، و يا پس از فراغ از خود به اصلاح ديگرى بپرداز ، و زنهار كه پيش از آن كه خود را اصلاح كنى ، به تربيت ديگرى اقدام ورزى . بنابراين اگر مشغول به خود باشى تنها بر حسب حال خود به دانشى اشتغالورز كه واجب عينى توست ، و اين همان دانشى است كه به اعمال ظاهرى تو مربوط و عبارت است از طهارت ، روزه و نماز . مهمترين امرى كه همگى آن را واگذاشتهاند دانستن صفات پسنديده و نكوهيده قلب است ، چه هيچ بشرى از صفات ناپسند مانند حرص ، حسد ، ريا ، خودبينى ، خودپسندى و امثال آنها جدا نيست ، و اين صفات همگى مهلكاتند ؛ اهمال از اصلاح اين صفات در عين اشتغال به اعمال ظاهرى مانند اين است كه انسان هنگامى كه بدنش از جرب و دمل رنج مىبرد تنها بر ظاهر تن دارو بمالد ، و در خارج كردن مادّهء فساد از طريق رگ زدن و حجامت و اسهال سستى كند . عالمان قشرى به اداى اعمال ظاهرى دستور مىدهند همان گونه كه طبيبان دورهگرد به روغنمالى ظاهر بدن سفارش مىكنند . امّا علماى آخرت تنها به تطهير باطن و قطع مادّهء شرّ و
راه روشن ترجمه كتاب المحجه البيضاء فى تهذيب الاحياء ( فارسى ) — صفحة 189
مساهمون: الفيض الكاشاني
ص١٨٩