چون پرسش تكرار شد فرمود : « آنها عالمان بدند . » اكنون كه دانشهاى پسنديده و علوم نكوهيده و سبب مشتبه شدن آنها را با هم شناختهاى ، مخيّرى كه دربارهء خود بينديشى كه بايد به اسلاف شايسته اقتدا كرد ، و يا با ريسمان فريب به چاه ضلالت فرو رفت و به اخلاف تشبّه جست . زيرا همهء علومى كه اسلاف آنها را پسنديدهاند مندرس و كهنه شده ، و بيشتر مطالبى كه مردم با شيفتگى بدانها رو آوردهاند ، بدعت و ساختهء آنهاست و فرمايش پيامبر ( ص ) تحقّق يافته كه فرموده است : « اسلام در آغاز غريب بود ، و به زودى همچون آغاز كار غريب خواهد شد ، خوشا به حال غريبان » . عرض شد : اى پيامبر خدا غريبان كيانند ؟ فرمود : « آنانى كه آنچه را مردم از سنّت من تباه كردهاند اصلاح مىكنند ، و آنچه را از آن فرو گذاشتهاند زنده مىگردانند . » « 56 » در روايت ديگر آمده است : « آنهايى كه بر آنچه شما امروز برآنيد تمسّك مىجويند . » در حديث ديگرى آمده است :
« غريبان گروه شايستهء اندكى هستند در ميان مردمانى بسيار كه دشمنانشان بيش از دوستان آنهاست . » اين دانشهايى كه ذكر شد در اين روزگار غريب و بىكس واقع شدهاند . به گونهاى كه اگر كسى از آنها ياد كند او را دشمن مىدارند . از اين رو گفته شده است : هر گاه دانشمندى را ديدى كه دوستان بسيار دارد بدان كه او حقّ و باطل را به هم مىآميزد ، چه اگر حقگو باشد با او دشمن خواهند بود « 57 » .
آنچه از علوم ستوده كه پسنديده است
( 1 ) بايد دانست كه علم از اين نظر سه گونه است : يك نوع كم و بسيار آن ناپسند است ، نوع ديگر هم كم و هم بسيار آن پسنديده است و هر چه بيشتر باشد نيكوتر و بهتر است . نوع سوّم دانشى است كه تحصيل آن به اندازهء كفايت
هامش
( 56 ) سنن ، ابن ماجه ، شمارهء 3987 ، صدر حديث ، ج 1 ، ص 90 با الفاظ ديگر ؛ العلم ، ابن عبد البرّ ، تمام حديث را نقل كرده ؛ المختصر ، ص 174 ؛ ترمذى ، ج 10 ، ص 96 .
( 57 ) چنان كه در احياء العلوم آمده اينها از سخنان سفيان ثورى است .