دست يافتن به اين سعادت تنها از طريق علم و عمل ميسّر است ، و اداى عمل نيز منحصرا منوط به علم و آگاهى به كيفيّت عمل است . بنابراين دانش اساس و سرمايهء سعادت دنيا و آخرت است ، و بهترين اعمال به شمار مىآيد ، و چگونه چنين نباشد و حال آن كه فضيلت هر چيزى به شرافت و برترى ثمرهء آن شناخته مىشود ، و دانستهايم كه ثمرهء علم رسيدن به قرب پروردگار جهانيان ، و پيوستن به فرشتگان و همنشينى با ساكنان عالم بالاست ، و اين ثمرهء علم در آخرت است .
امّا نتيجهء آن در دنيا عزّت و وقار ، و نفوذ كلام در پادشاهان ، و ملازمت نفوس بر تعظيم و احترام آنهاست ، تا آن حدّ كه طبيعت تركهاى نادان و عربهاى گستاخ بر توقير و احترام پيران و سالخوردگانشان سرشته شده است ، و آن به سبب اين است كه سالخوردگان از دانشى كه حاصل تجربههاى آنهاست برخوردارند ، بلكه چهارپايان به مقتضاى طبيعت خود نسبت به انسان احترام و فروتنى مىكنند ، چون احساس مىكنند او داراى كمالى است كه از مرتبهء آنها بالاتر است .
« آنچه گفته شد در فضيلت مطلق علم بود ، ليكن علوم چنان كه ذكر خواهد شد مختلف و گوناگون است ، و ناگزير فضيلت آنها نيز مختلف و متفاوت مىباشد ؛ امّا فضيلت تعليم و تعلّم يعنى ياد دادن و ياد گرفتن از آنچه پيش از اين بيان كردهايم روشن شده است ، زيرا از جهت اين كه علم بهترين چيزها به شمار مىآيد ، فرا گرفتن آن جلب بهترين چيزهاست ، و آموزش آن اعطاى نيكوترين اشياست ، براى اين كه اهداف و مقاصد مردم همه به دين و دنيا مربوط مىشود و انتظام امور دين نيز بسته به منظّم بودن امور دنياست . چه دنيا كشتزار آخرت است ، و نزد كسانى كه آن را وسيلهاى بيش ندانستهاند گذرگاهى است براى رسيدن به قرب حقّ تعالى ، و منزلگاه موقّتى است براى آنهايى كه دنيا را وطن قرار ندادهاند . امور دنيا تنها از طريق كارهايى كه آدميان انجام مىدهند سامان مىيابد ، و كارها و پيشهها و صنايع آنها نيز از سه نوع بيرون نيست :
1 - يا كارهايى است اصولى كه بدون آنها جهان قوام نمىيابد ، و اينها چهار چيز است : اوّل كشاورزى كه مايهء تأمين خوراك انسان است . دوّم پارچه - بافى كه پوشاك انسان را تأمين مىكند ، سوّم بنّايى كه موجب تهيهء مسكن است ،
راه روشن ترجمه كتاب المحجه البيضاء فى تهذيب الاحياء ( فارسى ) — صفحة 110
مساهمون: الفيض الكاشاني
ص١١٠